عصر قم - در چهارمین نشست جامعه‌شناسی حوزه و روحانیت با بررسی چالش‌های نظام تبلیغ دین، بر ضرورت شناخت واقعیت‌های اجتماعی، بازتعریف مأموریت نهادهای حوزوی، رفع موازی‌کاری و تقویت هماهنگی میان دستگاه‌های تبلیغی تأکید کردند.
به گزارش خبرنگار سرویس حوزه و روحانیت خبرگزاری رسا، چهارمین نشست از سلسله نشست‌های «جامعه‌شناسی حوزه و روحانیت» با موضوع «بایسته‌های نظام تبلیغ دین در وضع تعیینی نهاد روحانیت» به همت سازمان علمی و فرهنگی آستان قدس رضوی دفتر قم و با همکاری مرکز ملی مطالعات و سنجش دین برگزار شد.
در این نشست، حجت‌الاسلام والمسلمین سعید روستا آزاد، معاون فرهنگی و تبلیغی دفتر تبلیغات اسلامی، حجت‌الاسلام والمسلمین عزت‌زمانی، معاون فرهنگی سازمان تبلیغات اسلامی، به ارائه دیدگاه‌های خود درباره چالش‌ها و الزامات سامان‌دهی نظام تبلیغ دین پرداختند و حجت‌الاسلام سید محمدحسین هاشمیان، استاد دانشگاه باقرالعلوم(ع)، دبیری علمی این نشست را بر عهده داشت.
شناخت واقعیت‌های میدان، مقدم بر ساختارسازی در نظام تبلیغ دین
حجت‌الاسلام عزت‌زمانی با تأکید بر ضرورت شناخت دقیق واقعیت‌های اجتماعی و ظرفیت‌های موجود در نهاد روحانیت، اصلاح ساختارها را ضروری دانست، اما تصریح کرد که ساختار باید محصول شناخت وضع موجود و تعیین دقیق مأموریت‌ها باشد، نه نقطه آغاز اصلاحات.
وی با اشاره به تجربه ساختارسازی‌های بدون شناخت کافی اظهار داشت: امروز در حوزه و نهاد روحانیت با مجموعه گسترده‌ای از دستگاه‌ها و مؤسسات مواجه هستیم که در برخی عرصه‌ها به جای هم‌افزایی، موجب تفرقه، تشتت و موازی‌کاری شده‌اند. بخش مهمی از مشکلات کنونی نیز از همین رویکرد ناشی شده است که پیش از شناخت دقیق مأموریت‌ها و ظرفیت‌ها، به سراغ تعیین ساختار و ایجاد تشکیلات رفته‌ایم.
معاون فرهنگی سازمان تبلیغات اسلامی با اشاره به ظرفیت‌های اجتماعی و مردمی روحانیت، شناخت محلی امامان جماعت و فعالان مسجدی را یکی از منابع مهم شناخت جامعه دانست و خاطرنشان کرد: در برخی محلات قم، امام جماعت و فعالان مسجدی اطلاعاتی از وضعیت خانوارها، مسائل اجتماعی و نیازهای مردم دارند که دستگاه‌های رسمی برای دستیابی به آن باید از همین افراد کمک بگیرند.
حجت‌الاسلام عزت‌زمانی با اشاره به نقش شبکه‌های اجتماعی در شناخت سبک زندگی و نیازهای نسل‌های مختلف، بر ضرورت توجه به تحولات اجتماعی و تغییر الگوهای حضور مردم تأکید کرد و گفت: نمی‌توان با تصمیم‌های صرفاً اداری و از موضع ساختار، تحولات اجتماعی و تغییر سبک زندگی مردم را مدیریت کرد؛ بلکه باید ابتدا این تحولات را شناخت و نسبت نهاد روحانیت با آنها را مشخص کرد.
وی نخستین گام برای سامان‌دهی نهاد روحانیت را ترسیم دقیق وضعیت فکری و اجتماعی این نهاد دانست و بر شناسایی ظرفیت‌های انسانی، مالی، مجموعه‌های فعال، بازیگران اصلی تبلیغ و میزان اثرگذاری آنها تأکید کرد.
معاون فرهنگی سازمان تبلیغات اسلامی همچنین تشکیل حلقه اندیشه‌ورز متشکل از صاحب‌نظران و مبلغان باتجربه را ضروری دانست و پیشنهاد کرد دستگاهی پشتیبان و تنظیم‌گر، با تعریف نقش امامان جمعه، ائمه جماعات، مؤسسات تبلیغی، گروه‌های خودجوش و حلقه‌های مردمی، زمینه شکل‌گیری شبکه‌ای ارتباطی و عملیاتی میان ظرفیت‌های تبلیغی را فراهم کند.
حجت‌الاسلام عزت‌زمانی در بخش دیگری از سخنان خود، اصلاح نظام نظارت و ارزیابی فعالیت‌های تبلیغی را مورد توجه قرار داد و با انتقاد از محدود شدن ارزیابی مبلغان به شمارش ساعات حضور و فعالیت‌های ثبت‌شده، بر ضرورت طراحی نظامی مبتنی بر اعتماد، رصد کیفی و سنجش نتایج تأکید کرد.
وی خاطرنشان کرد: ارزیابی فعالیت‌های تبلیغی باید بر اساس میزان حل مسائل و اثرگذاری حضور مبلغ در جامعه صورت گیرد، نه صرفاً شمارش تعداد برنامه‌ها، جلسات یا نمازهای برگزارشده.
معاون فرهنگی سازمان تبلیغات اسلامی در پایان با تأکید بر پیوند جدایی‌ناپذیر حوزه و مردم، تصریح کرد که حوزه علمیه باید طلبه‌ای تربیت کند که توانایی شناخت مسائل جامعه و حل آنها را داشته باشد و نظام تبلیغ نیز بتواند این ظرفیت را در خدمت نیازهای دینی و اجتماعی مردم قرار دهد.
ضرورت تقسیم کار و بازتعریف مأموریت نهادهای تبلیغی
حجت‌الاسلام والمسلمین سعید روستاآزاد نیز با اشاره به اهمیت نامه رهبر شهید انقلاب اسلامی خطاب به مسئولان نهادهای حوزوی و تبلیغی، این نامه را فرصتی مغتنم برای اصلاح نابسامانی‌های موجود در عرصه تبلیغ دین دانست و اظهار کرد: موازی‌کاری، فعالیت‌های تکراری و ناکارآمدی‌های ناشی از نبود تقسیم کار مشخص، بیش از همه مجموعه‌هایی را دچار مشکل کرده است که مستقیماً در عرصه تبلیغ و مدیریت فعالیت‌های تبلیغی حضور دارند.
معاون فرهنگی و تبلیغی دفتر تبلیغات اسلامی با تأکید بر اینکه تفکیک مورد نظر رهبر شهید انقلاب، تفکیک نهادی است، نه صرفاً تفکیک کارکردی، گفت: در این نامه به‌صراحت از دو نهاد متمایز حوزه و روحانیت سخن گفته شده و بر ضرورت تعیین جایگاه و مأموریت هر یک تأکید شده است. بر این اساس، نهاد حوزه باید در چارچوب مأموریت اصلی خود، یعنی تعلیم و تعلم دین، تعریف شود و نهاد روحانیت نیز متناسب با مأموریت‌های اجتماعی و تبلیغی خود سامان پیدا کند.
وی با اشاره به تجربه همکاری نهادهای تبلیغی در دهه‌های ۶۰ و ۷۰ خاطرنشان کرد: در آن دوره، دفتر تبلیغات اسلامی بیشتر مسئولیت تجهیز، آموزش و سازمان‌دهی طلاب را بر عهده داشت و سازمان تبلیغات اسلامی نیز مدیریت میدان تبلیغ را دنبال می‌کرد. این تقسیم کار در عرصه‌هایی همچون اعزام مبلغان به جبهه‌ها و مناطق روستایی نتایج قابل توجهی داشت.
حجت‌الاسلام والمسلمین روستاآزاد با اشاره به حضور نزدیک به هفت هزار طلبه از قم در جبهه‌ها که از طریق دفتر تبلیغات اسلامی سازمان‌دهی و اعزام شدند، این تجربه را نمونه‌ای از ظرفیت تقسیم کار مشخص در نظام تبلیغ دانست.
وی با بیان اینکه تغییر شرایط اجتماعی و گسترش مأموریت‌های دستگاه‌های مختلف به شکل‌گیری موازی‌کاری‌های کنونی منجر شده است، افزود: تعدد متولیان و تداخل فعالیت‌ها، بدون شکل‌گیری تقسیم کار جامع، از جمله چالش‌های نظام تبلیغ دین به شمار می‌رود.
معاون فرهنگی و تبلیغی دفتر تبلیغات اسلامی در تبیین راهکار پیشنهادی خود، تشکیل شورای سیاست‌گذاری کلان را مطرح کرد و گفت: این شورا باید وظیفه سیاست‌گذاری و نظارت داشته باشد، نه تصدی‌گری و ورود مستقیم به فعالیت‌های اجرایی.
حجت‌الاسلام والمسلمین روستاآزاد با اشاره به ضرورت برخورداری این شورا از دو بازوی اجرایی و عملیاتی اظهار داشت: بازوی نخست باید مسئولیت پشتیبانی تبلیغ تا میدان را بر عهده بگیرد و موضوعاتی همچون آموزش، توانمندسازی، سازمان‌دهی مبلغان و تشکیل گروه‌های تخصصی تبلیغی را دنبال کند. بازوی دوم نیز باید مدیریت میدان تبلیغ را بر عهده داشته باشد و با شناسایی مستمر نیازهای جامعه، زمینه اعزام و فعالیت هدفمند مبلغان را فراهم کند.
وی با تأکید بر ضرورت حفظ ارتباط متقابل حوزه و روحانیت خاطرنشان کرد: حوزه نباید نسبت به تحولات بیرونی و نیازهای میدان تبلیغ بی‌تفاوت باشد؛ بلکه باید میان آموزش، پژوهش و تربیت طلبه با مأموریت‌های اجتماعی و تبلیغی روحانیت ارتباطی منطقی و مستمر برقرار شود.
نظام تبلیغ دین نیازمند بازنگری ساختاری و رفع موازی‌کاری است
حجت‌الاسلام سید محمدحسین هاشمیان نیز با تأکید بر ضرورت توجه به بایسته‌های نظام تبلیغ دین در وضع تعیینی نهاد روحانیت، اظهار کرد: یکی از مسائل مهمی که در نامه رهبر معظم انقلاب اسلامی به مسئولان نهادهای حوزوی و تبلیغی مورد توجه قرار گرفته، ضرورت بازنگری در ساختارها، تعیین دقیق نقش‌ها و رفع آسیب‌هایی همچون موازی‌کاری، پراکنده‌کاری و فقدان برنامه جامع در مجموعه نهادهای تبلیغی است.
استاد دانشگاه باقرالعلوم(ع) با اشاره به اینکه در نشست‌های پیشین بیشتر به چیستی و چرایی وضع تعیینی نهاد روحانیت پرداخته شده است، افزود: در نشست چهارم تلاش شده با تمرکز بر بایسته‌های نظام تبلیغ دین، الزامات، چالش‌ها و راهکارهای تحقق این وضعیت مورد بررسی قرار گیرد.
وی با اشاره به ضرورت بررسی محتوای نامه رهبر معظم انقلاب اسلامی تصریح کرد: در فراز پایانی این نامه، موضوعاتی همچون سازمان‌دهی، هدایت، به‌کارگیری، پشتیبانی، نظارت و ارزیابی فعالیت‌های دینی و تبلیغی مورد تأکید قرار گرفته است. استفاده از مفهوم سازمان‌دهی در ادبیات مدیریتی، ناظر به ضرورت بازتعریف مناسبات و تقسیم کار میان نهادهای متولی تبلیغ دین است.
هاشمیان با بیان اینکه اصلاح مناسبات میان حوزه و روحانیت به‌تنهایی برای حل مسائل نظام تبلیغ کافی نیست، خاطرنشان کرد: حتی اگر نقش حوزه و روحانیت به‌درستی تفکیک و مشخص شود، همچنان باید به ناکارآمدی‌ها و چالش‌های موجود در ساختار نهادهای متولی تبلیغ دین پرداخت و برای رفع آنها راهکارهای عملی ارائه کرد.
وی همچنین با تأکید بر ضرورت تبیین مفهوم تبلیغ دین گفت: اگر تبلیغ را با معنایی گسترده در نظر بگیریم، فعالیت‌های سنتی حوزه از جمله آموزش و پژوهش نیز می‌توانند در دایره تبلیغ قرار گیرند؛ زیرا بسیاری از پژوهش‌های حوزوی با هدف پاسخ‌گویی به شبهات بنیادین و تولید محتوای دینی انجام می‌شوند.
استاد دانشگاه باقرالعلوم(ع) با اشاره به ضرورت تمایز میان عملیات مستقیم تبلیغی و فعالیت‌های پشتیبان و زیرساختی آن افزود: آموزش طلاب، تولید محتوا، طراحی روش‌های تبلیغی و فراهم‌سازی زیرساخت‌های لازم، از جمله مؤلفه‌هایی هستند که باید در یک نظام جامع تبلیغ مورد توجه قرار گیرند.
حجت‌الاسلام هاشمیان در پایان ابراز امیدواری کرد که مباحث مطرح‌شده در این نشست زمینه شناخت دقیق‌تر مسائل نظام تبلیغ دین و دستیابی به راهکارهایی برای ارتقای هماهنگی، تقسیم کار و کارآمدی نهادهای متولی تبلیغ را فراهم کند.
این نشست در راستای بررسی ابعاد مختلف مطالبات رهبر معظم انقلاب اسلامی درباره نهاد حوزه و روحانیت و با هدف شکل‌گیری جریان گفتمانی و ارائه راهکارهای عملی برای سامان‌دهی نظام تبلیغ دین برگزار شد.