عصر قم - گاهی یک تصویر، بیش از صدها دیالوگ و ساعتها روایت در ذهن مخاطب میماند. نه به دلیل پیچیدگی صحنه، نه به خاطر جلوههای بصری و نه حتی به واسطه بازی پرهیجان بازیگر، بلکه به این دلیل که هنر، راه درست رسیدن به احساس را پیدا کرده است.
به گزارش خبرنگار سرویس فرهنگی و اجتماعی خبرگزاری رسا ، در یکی از سکانسهای ماندگار فیلم «مادر» ساخته زندهیاد علی حاتمی، اکبر عبدی در نقش غلامرضا، چادر مادر را میبوسد. همین حرکت ساده، بهظاهر کوچک و کوتاه، چنان عاطفهای را به تصویر میکشد که گویی تمام دلتنگیها، وابستگیها و حرمت یک فرزند نسبت به مادر در همان لحظه خلاصه شده است. نه نیازی به اغراق است و نه به نمایش مستقیم احساسات. یک چادر، یک بوسه و فاصلهای که خود به بخشی از معنای صحنه تبدیل میشود .
حالا این تصویر را کنار برخی صحنههای تولیدات نمایشی امروز بگذاریم؛ صحنههایی که در آنها گاهی عاطفه به نمایش بیواسطه و تماس فیزیکی تقلیل پیدا میکند. برای مثال، آغوشگرفتن سهیلا رضوی در نقش مادر از سوی پسرش با بازی بابک حمیدیان در سریال توقیف شده یل، در مقایسه با آن سکانس، پرسشی جدی درباره تفاوت زبان بیانی دو اثر پیش روی ما میگذارد: آیا برای انتقال یک احساس، همیشه باید آن را به صریحترین شکل ممکن نمایش داد؟
مسئله از جایی آغاز میشود که نمایش، جای معنا را میگیرد و صراحت، جای ظرافت را. اما در جامعهای مانند ایران، موضوع تنها به زیباییشناسی و انتخابهای هنری محدود نمیشود؛ پای حرمتهای دینی و اخلاقی نیز در میان است .

ما در کشوری زندگی میکنیم که هویت فرهنگی و اجتماعی آن با آموزههای اسلامی پیوند خورده است. در چنین جامعهای، حفظ حدود شرعی میان زن و مرد نامحرم، موضوعی حاشیهای و سلیقهای نیست که بتوان آن را به اقتضائات حرفهای و ملاحظات نمایشی واگذار کرد. بازیگری، هرچند حرفهای هنری است، نمیتواند به مجوزی برای عبور از تمام مرزهای اخلاقی و شرعی تبدیل شود. نمیتوان هر نوع تماس فیزیکی یا رفتار صمیمانه میان بازیگران زن و مرد نامحرم را صرفاً با این استدلال که «این بخشی از نقش است» توجیه کرد .
اتفاقاً هنر بزرگ آن است که محدودیتهای اخلاقی را به مانعی برای خلاقیت تبدیل نکند. فیلم «مادر» نمونهای قابل تأمل از همین ظرفیت است؛ جایی که یک بوسه بر چادر مادر، بدون عبور از حرمتها، عاطفهای عمیق و ماندگار خلق میکند. این یعنی هنرمند میتواند با انتخاب هوشمندانه تصویر، میزانسن و نماد، احساسی را منتقل کند که برای بیان آن نه نیازی به نمایش بیپرده وجود دارد و نه ضرورتی برای نادیده گرفتن ارزشهای جامعه .
در هنر، همیشه آنچه دیده میشود مهم نیست؛ گاهی آنچه دیده نمیشود، تأثیر عمیقتری دارد. این همان قدرت نمادپردازی است؛ توانایی هنرمند در اینکه بهجای تحمیل احساس به مخاطب، فضایی بسازد تا او خودش آن احساس را کشف کند. چادر در سکانس فیلم «مادر» فقط یک پوشش نیست؛ نشانهای از حرمت، تعلق، خاطره و پیوند عاطفی است. هنرمند به مخاطب اعتماد میکند و اجازه میدهد تخیل او باقی مسیر را طی کند .

اما بخشی از تولیدات نمایشی امروز، گویی از این اعتماد فاصله گرفتهاند. همهچیز باید آشکار، فوری و بیواسطه باشد. احساس باید دیده شود، حتی اگر برای دیدهشدن، بخشی از عمق خود را از دست بدهد. این مسئله فقط یک انتخاب زیباییشناختی نیست؛ به نوع نگاه ما به مخاطب و فرهنگ عمومی نیز ارتباط دارد. هر اثر نمایشی، خواسته یا ناخواسته، در شکلگیری ذائقه و هنجارهای جامعه سهم دارد و نمیتواند نسبت به مسئولیت فرهنگی خود بیتفاوت باشد .
قرار نیست سینمای امروز را به بازسازی سینمای دیروز دعوت کنیم. هر دوره زبان و اقتضائات هنری خودش را دارد؛ اما نوآوری نباید بهانهای برای کنار گذاشتن ظرافت شود و آزادی خلاقیت نیز نباید با بیاعتنایی به حرمتهای دینی و فرهنگی اشتباه گرفته شود .
هنر اصیل، هنری نیست که احساس را پنهان کند؛ هنری است که آن را به سطحی عمیقتر از نمایش ظاهری برساند. هنرمند بزرگ میداند کجا باید سخن بگوید و کجا سکوت کند؛ کجا باید تصویر را کامل کند و کجا بخشی از آن را به تخیل مخاطب بسپارد . شاید راز ماندگاری آن سکانس «مادر» همین باشد؛ اکبر عبدی فقط چادر مادر را نبوسید، بلکه با یک حرکت ساده، حرمت و عاطفهای را به تصویر کشید که هنوز پس از سالها در ذهن مخاطب زنده است .
در روزگاری که برخی برای دیدهشدن، همهچیز را به نمایش میگذارند، هنر متعهد میتواند با یک اشاره، جهانی از احساس را به تماشا بگذارد؛ بیآنکه برای برانگیختن عاطفه، حرمتها را قربانی کند .
نویسنده: محمد پورخان