عصر قم - به گزارش سرویس فرهنگی و اجتماعی خبرگزاری رسا، مساجد در کشورهای آفریقایی، فراتر از جایگاه عبادی خود، نقش مهمی در تربیت نسل جوان، تقویت هویت فرهنگی، گسترش آگاهی اجتماعی و تحکیم ارزش‌های اخلاقی ایفا می‌کنند.
در شرایطی که کشورهای آفریقایی با تحولات اجتماعی، فرهنگی و نسلی رو به رو هستند، مساجد می‌توانند با بهره‌گیری از ظرفیت امامان جماعت، خطیبان و مبلغان دینی، نقش مؤثری در ارتقای آگاهی عمومی، ترویج اعتدال، تقویت همبستگی اجتماعی و مقابله با برداشت‌های نادرست از مفاهیم دینی ایفا کنند.
تجربه کشورهای مصر، مغرب و ساحل عاج نشان می‌دهد که توجه به توسعه، بازسازی و فعال‌سازی ظرفیت‌های فرهنگی و آموزشی مساجد، از جمله محورهای مهم سیاست‌گذاری دینی در این کشورهاست.
مصر؛ تأکید بر نقش مساجد در آگاهی‌بخشی و تربیت نسل جوان
در مصر، توجه به نقش اجتماعی و فرهنگی مساجد، یکی از محورهای فعالیت نهادهای دینی و وزارت اوقاف این کشور است.
بر اساس گزارش‌های منتشرشده درباره نشست علاء عبدالمعطی، استاندار غربیه، با اسماعیل احمد اسماعیل، معاون وزارت اوقاف در این استان، توسعه و نگهداری مساجد، گسترش فعالیت‌های تبلیغی و افزایش برنامه‌های آگاهی‌بخش در دستور کار قرار گرفته است.
در این نشست بر ضرورت تقویت نقش مساجد در شکل‌دهی به آگاهی عمومی و تثبیت ارزش‌های دینی و اخلاقی، به‌ویژه در میان نوجوانان و جوانان، تأکید شد.
همچنین توسعه فعالیت‌های فرهنگی و تبلیغی، ترویج اندیشه دینی مبتنی بر اعتدال و تسامح، حمایت از فعالیت امامان جماعت و مبلغان و ارتقای سطح خدمات مساجد از دیگر محورهای مورد توجه مسئولان مصری بود.
در این چارچوب، نگهداری و نظافت مساجد و فراهم کردن محیطی مناسب برای حضور نمازگزاران نیز بخشی از مسئولیت اجتماعی نهادهای متولی امور دینی محسوب می‌شود.
مغرب؛ پیوند میان کارکرد دینی مساجد و حفظ میراث فرهنگی
کشور مغرب (مراکش) نیز با تأکید بر جایگاه تاریخی و اجتماعی مساجد، تلاش می‌کند این نهادها را در زمینه تقویت ارزش‌های دینی و اخلاقی و پاسداری از میراث معماری و فرهنگی کشور فعال نگه دارد.
احمد التوفیق، وزیر اوقاف و امور اسلامی مغرب در مراسم بزرگداشت روز مساجد در رباط، بر نقش محوری مساجد در تثبیت مفاهیم دینی در زندگی مردم تأکید کرد.
وی خطبه‌های نماز جمعه، موعظه و برنامه‌های ارشادی را از ابزارهای مهم تقویت ایمان، اصلاح رفتار فردی و اجتماعی و تحکیم بنیان‌های اخلاقی جامعه دانست.
وزیر اوقاف مغرب همچنین بر ضرورت توجه به بازسازی، تجهیز و نگهداری مساجد در کنار ساخت بناهای جدید تأکید کرد و رعایت استانداردهای ایمنی، پایداری، بهره‌وری انرژی، دسترسی‌پذیری و پیشگیری از آتش‌سوزی را از الزامات توسعه زیرساخت‌های مساجد برشمرد.
حفظ ویژگی‌های معماری اصیل مراکشی و حمایت از صنعتگران سنتی نیز از دیگر موضوعات مورد تأکید در این مراسم بود.
گسترش همکاری‌های دینی مغرب با کشورهای آفریقایی
نقش مغرب در توسعه زیرساخت‌های دینی در قاره آفریقا نیز از دیگر ابعاد قابل توجه این موضوع است. بر اساس اطلاعات منتشرشده از سوی وزارت اوقاف و امور اسلامی مراکش، در سال ۲۰۲۴ ساخت سه مسجد در کشورهای تانزانیا، گینه و ساحل عاج به پایان رسید و این مساجد برای استفاده نمازگزاران افتتاح شدند.
این پروژه‌ها در چارچوب روابط تاریخی و پیوندهای دینی و فرهنگی مغرب با دیگر کشورهای آفریقایی اجرا شده‌اند.
احداث مساجد در کشورهای مختلف آفریقا، علاوه بر فراهم کردن فضای مناسب برای عبادت، می‌تواند زمینه‌ای برای گسترش تعاملات فرهنگی، تقویت ارتباطات میان جوامع مسلمان و توسعه همکاری‌های دینی میان کشورهای این قاره باشد.
مساجد؛ ظرفیتی برای تقویت همبستگی و توسعه اجتماعی
بررسی تجربه مصر و مغرب نشان می‌دهد که نقش مساجد در جوامع آفریقایی را نمی‌توان صرفاً به انجام مناسک عبادی محدود کرد. این اماکن مقدس از ظرفیت قابل توجهی برای آموزش ارزش‌های اخلاقی، تقویت مسئولیت‌پذیری اجتماعی، حمایت از نسل جوان، توسعه فرهنگ همزیستی و تحکیم پیوندهای اجتماعی برخوردارند.
در کنار این کارکردها، توجه به وضعیت فیزیکی مساجد، مرمت بناهای تاریخی، آموزش و توانمندسازی امامان جماعت و گسترش برنامه‌های فرهنگی و آموزشی می‌تواند زمینه بهره‌برداری مؤثرتر از این ظرفیت را فراهم کند.
در مجموع، تجربه کشورهای مصر و مغرب نشان می‌دهد که مسجد در جوامع آفریقایی می‌تواند به‌عنوان نهادی اثرگذار در پیوند میان دین، فرهنگ و جامعه ایفای نقش کند؛ نهادی که در کنار تقویت معنویت و ارزش‌های اخلاقی، در شکل‌دهی به آگاهی عمومی، حفظ هویت فرهنگی و تحکیم همبستگی اجتماعی نیز سهم مهمی دارد.
ساحل عاج؛ مساجد به‌عنوان کانون‌های آموزش، تربیت دینی و همبستگی اجتماعی
بر اساس اطلاعات منتشرشده، در سال ۲۰۲۶ برنامه ساخت ۱۸ مسجد و سه مرکز آموزش و حفظ قرآن کریم در مناطق مختلف ساحل عاج در دستور کار قرار گرفته است. این پروژه‌ها با هدف پاسخ‌گویی به نیازهای مذهبی و آموزشی جوامع مسلمان و تقویت زیرساخت‌های فرهنگی و اجتماعی این کشور اجرا می‌شوند.
این طرح‌ها در پنج منطقه اصلی متمرکز شده‌اند: سه مسجد در شهر بواکه، واقع در منطقه غبِکِه، هشت مسجد در منطقه آنیاما، سه مسجد در ادزوپه، سه مسجد در یوبوگون و یک مسجد به همراه سه مرکز آموزش و حفظ قرآن در منطقه سونگون.
ظرفیت پیش‌بینی‌شده برای این مجموعه‌ها حدود ۱۸۰۰ نمازگزار و ۱۵۰ دانش‌آموز دختر و پسر است. در زمان انتشار گزارش، ساخت ۱۱ مسجد به پایان رسیده و عملیات احداث هفت مسجد دیگر ادامه داشته است؛ همچنین هر سه مرکز قرآنی تکمیل شده بودند.
پاسخ به نیازهای واقعی جوامع محلی / مسجد فراتر از مکانی عبادی
یکی از نکات مهم این طرح، توجه به شرایط زندگی مردم در مناطق هدف است. برخی از مساجد قدیمی به دلیل فرسودگی ساختمان یا محدودیت فضای داخلی، ظرفیت پذیرش همه نمازگزاران را نداشتند. در بعضی مناطق نیز مردم از سازه‌های موقت برای برگزاری نماز استفاده می‌کردند؛ سازه‌هایی که در برابر تابش شدید آفتاب و بارندگی محافظت کافی ایجاد نمی‌کردند.
افزایش جمعیت مسلمانان در برخی محله‌ها و روستاها نیز نیاز به فضاهای مناسب برای برگزاری نمازهای روزانه و به‌ویژه نماز جمعه را بیشتر کرده بود. از این منظر، ساخت مساجد جدید تنها به معنای افزایش تعداد ساختمان‌های مذهبی نیست، بلکه اقدامی برای پاسخ‌گویی به نیازهای روزمره مردم و فراهم‌کردن شرایط مناسب‌تر برای انجام مناسک دینی به شمار می‌رود.
با توجه به نقش چندبعدی مساجد در زندگی اجتماعی مردم، آنها علاوه بر برگزاری نماز و مناسبت‌های مذهبی، فضایی برای گردهمایی ساکنان محله‌ها، برگزاری کلاس‌های آموزش قرآن و تشکیل جلسات و درس‌های دینی فراهم می‌کنند. به این ترتیب، مسجد می‌تواند به نقطه‌ای برای ارتباط مستمر میان اعضای جامعه محلی تبدیل شود و زمینه مشارکت آنان را در فعالیت‌های فرهنگی و آموزشی افزایش دهد.
در این الگو، مسجد صرفا محل حضور نمازگزاران در ساعات مشخصی از روز نیست بلکه نهادی اجتماعی است که امکان انتقال ارزش‌های دینی، تقویت هویت فرهنگی و ایجاد ارتباط میان نسل‌های مختلف را فراهم می‌کند. حضور کودکان و نوجوانان در کلاس‌های قرآنی نیز به استمرار فعالیت‌های آموزشی و تربیتی در محیط محلی کمک می‌کند.
مسجد باب‌الریان؛ نمونه‌ای از پیوند عبادت و آموزش
منطقه سونگون در حومه ابیجان، نمونه مشخصی از آثار این برنامه است. در این منطقه، مسجدی با نام «باب‌الریان» در کنار سه مرکز آموزش و حفظ قرآن کریم احداث شده است تا نیازهای عبادی و آموزشی ساکنان را تأمین کند.
«ماری‌کو کریم» نماینده جامعه محلی بهره‌مند از این پروژه در توضیح شرایط پیش از ساخت مسجد جدید گفته است که محل عبادت قبلی تنها سایبانی با سقفی کوچک و فرسوده بوده و ظرفیت کافی برای پذیرش نمازگزاران، به ویژه در روزهای جمعه نداشته است. به گفته او، شماری از نمازگزاران ناچار بودند در فضای بیرونی و زیر آفتاب یا باران نماز بخوانند. با احداث مسجد جدید، مردم اکنون فضای مناسب‌تری برای عبادت و گردهمایی در اختیار دارند و کودکان نیز می‌توانند در همان مجموعه به آموزش و حفظ قرآن بپردازند.
تقویت آموزش قرآن و فراهم‌کردن محیط امن برای کودکان
بخش دیگری از این طرح به بهبود شرایط آموزش قرآن اختصاص دارد. پیش از احداث مراکز جدید، برخی از کلاس‌های قرآنی در فضاهای کوچک و فاقد امکانات اولیه برگزار می‌شدند؛ محیط‌هایی که نه صندلی و تجهیزات آموزشی مناسبی داشتند و نه در برابر بارندگی محافظت کافی ایجاد می‌کردند.
با راه‌اندازی مراکز جدید، دانش‌آموزان امکان حضور در کلاس‌هایی تمیزتر و مجهزتر را پیدا کرده‌اند. یکی از معلمان قرآن که از این طرح بهره‌مند شده، اعلام کرده است که پس از انتقال کلاس‌ها به فضای مناسب‌تر، تعداد دانش‌آموزان افزایش یافته و تمرکز و توانایی آنان در حفظ قرآن بهبود پیدا کرده است.
این تجربه نشان می‌دهد که فراهم‌کردن امکانات آموزشی در کنار مساجد می‌تواند دسترسی کودکان به آموزش دینی را تسهیل کند و زمینه حضور منظم‌تر آنان در برنامه‌های فرهنگی و تربیتی را فراهم آورد. همچنین ایجاد محیطی امن و مناسب برای یادگیری، به خانواده‌ها اطمینان بیشتری درباره شرایط آموزشی فرزندانشان می‌دهد.
مشارکت مردم محلی و استمرار فعالیت مساجد
نکته قابل توجه دیگر در این پروژه، توجه به نگهداری و مدیریت مساجد پس از پایان ساخت است. بر اساس گزارش، موسسه «قطر خیریه» که ساخت مساجد در ساحل عاج حمایت می‌کند، اعلام کرد برای جلوگیری از متوقف‌شدن فعالیت این مراکز پس از افتتاح، برنامه‌هایی برای واگذاری مدیریت مساجد به نهادهای محلی در نظر گرفته است. در این چارچوب، کمیته‌هایی از افراد محلی مسئولیت اداره، نگهداری و تعمیر ساختمان‌ها را بر عهده می‌گیرند.
همچنین قرار است امامان جماعت و معلمان قرآن از میان نیروهای بومی انتخاب شوند تا فعالیت‌های دینی و آموزشی با مشارکت مستقیم مردم منطقه ادامه پیدا کند. تیم‌های میدانی این مؤسسه نیز با همکاری مدیران مراکز، بر برگزاری منظم کلاس‌های قرآنی، روند پیشرفت دانش‌آموزان و وضعیت ساختمان‌ها نظارت می‌کنند.
این شیوه مدیریت اهمیت زیادی دارد؛ زیرا اثربخشی یک پروژه عمرانی تنها به ساخت و افتتاح آن محدود نمی‌شود، بلکه استمرار خدمات و توانایی جامعه محلی برای اداره و نگهداری آن نیز از عوامل تعیین‌کننده در موفقیت بلندمدت پروژه است.
مسجد به‌عنوان نهادی برای توسعه اجتماعی و فرهنگی
تجربه ساخت ۱۸ مسجد و سه مرکز قرآنی در ساحل عاج نشان می‌دهد که مساجد در برخی جوامع آفریقایی، نقشی فراتر از کارکرد سنتی عبادی دارند. این مراکز می‌توانند همزمان محل عبادت، آموزش قرآن، انتقال ارزش‌های اخلاقی و دینی، گردهمایی مردم و تقویت مشارکت اجتماعی باشند.
همچنین پیوند میان مسجد و مراکز آموزشی قرآنی، زمینه مناسبی برای فعالیت‌های تربیتی و فرهنگی، به ویژه در میان کودکان و نوجوانان، ایجاد می‌کند. از سوی دیگر، واگذاری مدیریت این مراکز به مردم محلی می‌تواند به تقویت مسئولیت‌پذیری اجتماعی و استمرار فعالیت‌های آنان کمک کند.
بنابراین، نمونه ساحل عاج را می‌توان جلوه‌ای از نقش چندبعدی مساجد در توسعه جوامع مسلمان آفریقا دانست؛ نقشی که در آن عبادت، آموزش، تربیت و همبستگی اجتماعی در کنار یکدیگر قرار می‌گیرند.