کرمان رصد - تشکیل تمدن نوین اسلامی یکی از دغدغهها و آرمانهای اساسی در منظومه فکری رهبر شهید انقلاب اسلامی، آیتالله خامنهای، است؛ آرمانی که تحقق آن، صرفاً به پیشرفت در عرصههای مادی و فناوری محدود نمیشود، بلکه دستیابی همزمان به پیشرفت مادی و معنوی، عدالت، اخلاق و کرامت انسانی را دنبال میکند.
به گزارش گروه امام و رهبری خبرگزاری صدا و سیما ، در این نگاه، تشکیل حکومت اسلامی پایان مسیر انقلاب نیست، بلکه نقطه آغاز حرکت به سوی تمدن نوین اسلامی است؛ تمدنی که در آن آموزههای اسلام در عرصههای مختلف زندگی فردی و اجتماعی انسان حضور داشته باشد.
رهبر شهید انقلاب با اشاره به دستاوردهای ظاهری تمدن غرب و برخورداری آن از امکانات و ابزارهای رفاهی، تأکید دارند که آنچه غرب از آن با عنوان تمدن یاد میکند، برای انسان امروز کافی نیست؛ چراکه تمدن، بدون توجه به ابعاد معنوی و اخلاقی وجود انسان، نمیتواند سعادت حقیقی بشر را تأمین کند.
اما برای درک دقیقتر این دیدگاه، ابتدا باید پرسید تمدن نوین اسلامی چیست؟
تمدن نوین اسلامی؛ پیوند پیشرفت مادی و معنوی
تمدن نوین اسلامی را میتوان بهطور کلی عبارت از بهکارگیری مظاهر، نمادها و دستاوردهای تعالیبخش بشر در حوزههای مادی و معنوی، متناسب با آموزههای اسلام و با هدف ارتقای جامعه اسلامی در تمامی زمینهها دانست.
بر این اساس، اسلام صرفاً مجموعهای از توصیههای فردی و عبادی نیست، بلکه برای اداره جامعه و سامان دادن به زندگی اجتماعی انسان نیز دارای آموزه و چارچوب است.
رهبر شهید انقلاب در همین زمینه میفرمایند:
«یکعدّهای از قرنها پیش، سعی کردند اسلام را از زندگی، از سیاست، از مدیریّت جامعه هرچه میتوانند دور کنند و منحصرش کنند به مسائل شخصی؛ مسائل شخصی را هم یواش یواش محدود کنند به مسائل قبرستان و قبر و مجلس عقد و از این حرفها؛ نه، اسلام آمده است که «الّا لِیُطاعَ بِاِذنِ الله»؛ فقط هم اسلام نیست؛ همهی پیغمبران همینجورند. ادیان الهی آمدهاند برای اینکه در جامعه پیاده بشوند، در جامعه تحقّق واقعی پیدا کنند؛ این باید اتّفاق بیفتد. یکی از مهمترین آرمانها این است. ما میتوانیم تمدّن نوین اسلامی را برپا کنیم و دنیایی بسازیم که سرشار باشد از معنویّت و با کمک معنویّت و هدایت معنویّت راه برود.»
از این منظر، یکی از پایههای شکلگیری تمدن نوین اسلامی، تشکیل حکومتی است که مبانی و قوانین آن بر آموزههای اسلامی استوار باشد و اداره جامعه را بر اساس دستورات دینی دنبال کند؛ دستوراتی که تمامی شئون زندگی فردی و اجتماعی انسان را دربرمیگیرد.
چنانکه رهبر شهید انقلاب تأکید میکنند: «وقتی کشور اسلامی پدید آمد، تمدن اسلامی به وجود خواهد آمد؛ آن وقت فرهنگ اسلامی فضای عمومی بشریت را فرا خواهد گرفت. اینها همهاش با مراقبت و با تقوا عملی است؛ تقوای فردی و تقوای جماعت و امت.»
فرهنگ اسلامی؛ حلقه واسط حکومت و تمدن
با این نگاه، تشکیل حکومت اسلامی را نمیتوان پایان مسیر دانست. گام بعدی، شکلگیری و گسترش فرهنگ اسلامی در جامعه است؛ فرهنگی که باید در تمام شئون زندگی فردی و اجتماعی مردم حضور داشته باشد.
در واقع، اگر حکومت اسلامی بخواهد به تمدن اسلامی منتهی شود، نمیتواند تنها به ساختارهای سیاسی و حقوقی محدود بماند؛ بلکه باید فرهنگ و سبک زندگی متناسب با آموزههای اسلامی نیز در جامعه شکل بگیرد.
رهبر شهید انقلاب در تبیین پایههای این فرهنگ میفرمایند: «اسلام بُنمایههای یک چنین فرهنگی را برای ما معین کرده است. بُنمایههای این فرهنگ عبارت است از خردورزی، اخلاق، حقوق؛ اینها را اسلام در اختیار ما قرار داده است. اگر ما به این مقولات به طور جدی نپردازیم، پیشرفت اسلامی تحقق پیدا نخواهد کرد و تمدن نوین اسلامی شکل نخواهد گرفت. هرچه ما در صنعت پیش برویم، هرچه اختراعات و اکتشافات زیاد شود، اگر این بخش را ما درست نکنیم، پیشرفت اسلامی به معنای حقیقی کلمه نکردهایم.»
این سخنان نشان میدهد که در منظومه فکری رهبر انقلاب، پیشرفت علمی و اقتصادی اگرچه ضروری است، اما بهتنهایی نمیتواند معیار کامل پیشرفت یک جامعه باشد. تمدن هنگامی میتواند اسلامی و تعالیبخش باشد که علم، فناوری و امکانات مادی در کنار اخلاق، عدالت، حقوق و معنویت قرار گیرند.
تمدن مادی غرب؛ پیشرفت بدون معنویت
از همین زاویه میتوان نگاه انتقادی رهبر انقلاب به تمدن غرب را نیز فهم کرد. این نقد، به معنای نفی علم، فناوری یا دستاوردهای مادی بشر نیست؛ بلکه متوجه تمدنی است که در آن پیشرفت مادی از اخلاق و معنویت جدا شده و در مواردی حتی به تهدیدی برای انسان تبدیل شده است.
رهبر شهید انقلاب در این زمینه میفرمایند: «تمدن مادیِ غرب در علم و تکنولوژی پیشرفت کرد. در روشهای پیچیدهی مادی، توفیقات بزرگی به دست آورد؛ اما در کفهی معنوی روزبهروز بیشتر خسارت کرد. نتیجه این شد که علم و پیشرفت تمدن مادیِ غر
ب، به ضرر بشریت تمام شد. علم باید به سود بشریت تمام شود. سرعت و سهولت و ارتباطات زوددسترس، باید در خدمت آرامش و امنیت و راحتی مردم باشد. آن علمی که از ترس دستاورد آن - یعنی از ترس بمب اتم و موشک دوربُرد و انفجار نادانسته - مردم شب و روز نداشته باشند، آن علم برای بشریت مفید نیست. دنیای غرب با پیشرفت علمیِ خود، در این دام خطرناک افتاد.»
بنابراین مسئله اصلی، تقابل میان علم و دین یا پیشرفت مادی و معنویت نیست؛ بلکه مسئله، جهت و هدف پیشرفت است. علم و فناوری هنگامی در خدمت تمدن قرار میگیرند که در نهایت به آرامش، امنیت، عدالت و سعادت انسان منجر شوند.
تمدن نوین اسلامی؛ افقی فراتر از رفاه مادی
بر همین اساس، تمدن نوین اسلامی که میتواند به دست ملت ایران و دیگر جوامع اسلامی شکل گیرد، تمدنی نیست که در آن پیشرفت مادی نادیده گرفته شود؛ بلکه اقتصادی قدرتمند، علم و فناوری پیشرفته، تولید، رفاه و برخورداری از امکانات مادی را در کنار اخلاق، معنویت و عدالت دنبال میکند.
رهبر انقلاب در تبیین شاخصههای چنین تمدنی میفرمایند:
«نمیشود یک تمدن را به صرف اینکه ماشین دارد، صنعت دارد، ثروت دارد، قضاوت کرد و تحسین کرد؛ شاخصهی اصلی و عمومی این تمدن، بهره مندی انسانها از همهی ظرفیتهای مادی و معنویای است که خداوند برای تأمین سعادت و تعالی آنان، در عالم طبیعت و در وجود خود آنان تعبیه کرده است.
آرایش ظاهری این تمدن را در حکومت مردمی، در قوانین برگرفته از قرآن، در اجتهاد و پاسخگوئی به نیازهای نوبه نوی بشر، در پرهیز از تحجر و ارتجاع و نیز بدعت و التقاط، در ایجاد رفاه و ثروت عمومی، در استقرار عدالت، در خلاص شدن از اقتصاد مبتنی بر ویژه خواری و ربا و تکاثر، در گسترش اخلاق انسانی، در دفاع از مظلومان عالم، و در تلاش و کار و ابتکار، میتوان و باید مشاهده کرد.
نگاه اجتهادی و عالمانه به عرصههای گوناگون، از علوم انسانی تا نظام تعلیم و تربیت رسمی، و از اقتصاد و بانکداری تا تولید فنی و فناوری، و از رسانههای مدرن تا هنر و سینما، و تا روابط بین الملل و ... و غیره، همه از لوازم این تمدن سازی است.»
در نهایت، تمدن نوین اسلامی را باید پروژهای چندبعدی دانست که در آن سیاست، فرهنگ، اقتصاد، علم، فناوری، اخلاق، عدالت و معنویت در کنار یکدیگر قرار میگیرند. در چنین نگاهی، پیشرفت مادی نه هدف نهایی، بلکه ابزاری برای رسیدن انسان به سعادت و تعالی است.
از این رو، مسیر رسیدن از انقلاب اسلامی به تمدن نوین اسلامی، مسیری تدریجی است؛ مسیری که از شکلگیری حکومت اسلامی آغاز میشود، با ساخت و گسترش فرهنگ اسلامی ادامه مییابد و در نهایت باید به جامعهای منتهی شود که در آن پیشرفت مادی و معنوی، در کنار عدالت، اخلاق و کرامت انسانی، زمینهساز تحقق تمدنی جدید بر پایه آموزههای اسلام باشد.
پژوهشگر و نویسنده: طیبه السادات حسینی