کرمان رصد - دوران هشتساله ریاستجمهوری آیتالله سیدعلی خامنهای (۱۳۶۰ تا ۱۳۶۸) یکی از مهمترین مقاطع تاریخ جمهوری اسلامی ایران به شمار میرود؛ دورهای که کشور همزمان با جنگ تحمیلی، فشارهای اقتصادی، تهدیدهای امنیتی و ضرورت شکلدهی به نهادهای نظام نوپای اسلامی مواجه بود.
به گزارش خبرگزاری صدا و سیما ، پس از شهادت شهید محمدعلی رجایی، شورای مرکزی حزب جمهوری اسلامی و جامعه مدرسین حوزه علمیه قم آیتالله خامنهای را به عنوان نامزد ریاستجمهوری معرفی کردند. انتخابات در ۱۰ مهر ۱۳۶۰ برگزار شد و ایشان با کسب بیش از ۹۵ درصد آرای مأخوذه به ریاستجمهوری انتخاب شدند. امام خمینی (ره) در ۱۷ مهر همان سال حکم ریاستجمهوری ایشان را تنفیذ کردند و چهار روز بعد، آیتالله خامنهای در مجلس شورای اسلامی سوگند ریاستجمهوری یاد کردند.
ساختارسازی در نظام نوپای جمهوری اسلامی
آیتالله خامنهای مسئولیت ریاستجمهوری را در شرایطی بر عهده گرفتند که بسیاری از نهادهای اجرایی و اداری کشور هنوز از ساختارهای منسجم برخوردار نبودند. نهاد ریاستجمهوری نیز فاقد تشکیلات و سازوکارهای لازم برای ایفای وظایف قانونی خود بود. از این رو، یکی از نخستین اقدامات ایشان، ساماندهی دفتر ریاستجمهوری، تشکیل گروههای مشورتی و ایجاد کارگروههای تخصصی برای افزایش کارآمدی نظام اجرایی کشور بود.
در اندیشه سیاسی آیتالله خامنهای، دولت دارای منشأ الهی و مردمی است و بر پایه مردمسالاری دینی شکل میگیرد. ایشان دولت را نهادی میدانند که وظایف اصلی آن «نظارت، حمایت و هدایت» جامعه است و معتقدند دولت باید ضمن پرهیز از تصدیگری گسترده، زمینه رشد و مشارکت مردم را فراهم کند. این نگاه در سیاستها و برنامههای اجرایی دوران ریاستجمهوری ایشان نیز بازتاب یافت.
مدیریت کشور در شرایط جنگ و محاصره اقتصادی
مهمترین چالش دوران ریاستجمهوری آیتالله خامنهای، مدیریت کشور در سالهای دفاع مقدس بود. در کنار هدایت امور اجرایی، توجه ویژه به جبهههای جنگ و حمایت از رزمندگان اسلام از اولویتهای اصلی ایشان به شمار میرفت. حضور مکرر در مناطق عملیاتی و دیدار با فرماندهان و نیروهای رزمنده، علاوه بر تقویت روحیه دفاعی، نمادی از ارتباط مستقیم مسئولان با مردم و مدافعان کشور بود.
در کنار جنگ، مشکلات اقتصادی ناشی از تحریمها و محدودیتهای ناشی از شرایط جنگی نیز نیازمند برنامهریزی دقیق بود. حمایت از مستضعفان، توجه به مناطق محروم، تأمین امنیت اقتصادی و اجتماعی و تلاش برای بهبود وضعیت معیشتی مردم از جمله محورهای مهم سیاستهای اجرایی آن دوران محسوب میشد.
در دوره دوم ریاستجمهوری نیز سیاستهایی همچون کاهش تصدیگری دولت، واگذاری امور به مردم، توسعه بخش تعاونی، واگذاری زمینهای کشاورزی، گسترش صادرات غیرنفتی و کاهش وابستگی اقتصاد کشور به درآمدهای نفتی در دستور کار قرار گرفت.
مردم؛ محور اصلی سیاستگذاری
یکی از برجستهترین ویژگیهای دوران ریاستجمهوری آیتالله خامنهای، توجه ویژه به مردم و نقش آنان در اداره کشور بود. ایشان همواره بر مردمی بودن انقلاب اسلامی تأکید داشتند و معتقد بودند مشروعیت و اقتدار نظام جمهوری اسلامی بر پایه حضور و حمایت مردم استوار است.
در همین راستا، ارتباط مستقیم با اقشار مختلف جامعه، خانوادههای شهدا، ایثارگران و ساکنان مناطق محروم به صورت مستمر دنبال میشد. آیتالله خامنهای در طول هشت سال ریاستجمهوری خود ۸۲ سفر داخلی انجام دادند و در این سفرها از نزدیک در جریان مشکلات و مطالبات مردم قرار گرفتند. این سفرها علاوه بر بررسی مسائل اقتصادی و اجتماعی، به تقویت هماهنگی میان مسئولان محلی، پیگیری امور جنگ و توسعه مناطق مختلف کشور کمک کرد.
تبعیت از امام خمینی (ره) و اولویت منافع ملی
یکی دیگر از شاخصههای مهم این دوره، تبعیت کامل آیتالله خامنهای از رهنمودهای امام خمینی (ره) بود. نمونه بارز این موضوع در ماجرای انتخاب نخستوزیر در دوره دوم ریاستجمهوری مشاهده شد. با وجود آنکه ایشان نسبت به ادامه نخستوزیری مهندس میرحسین موسوی دیدگاه متفاوتی داشتند، اما پس از تأکید امام خمینی (ره) و با توجه به مصالح کشور و شرایط جنگ، نظر رهبری انقلاب را پذیرفتند و در چارچوب قانون عمل کردند. این رویکرد، جلوهای از پایبندی به اصل ولایت فقیه و ترجیح منافع ملی بر دیدگاههای شخصی بود.
توجه به فرهنگ و نقشآفرینی در عرصه بینالملل
فرهنگ از دیگر حوزههای مورد توجه آیتالله خامنهای در دوران ریاستجمهوری بود. ریاست ستاد انقلاب فرهنگی و شورای عالی انقلاب فرهنگی و برگزاری جلسات متعدد برای تعیین سیاستهای کلان فرهنگی کشور، نشاندهنده اهمیت این حوزه در نگاه ایشان است. تأکید بر استقلال فرهنگی و مقابله با نفوذ فرهنگ بیگانه از محورهای اصلی این سیاستها به شمار میرفت.
در عرصه سیاست خارجی نیز تلاش برای معرفی آرمانهای انقلاب اسلامی، دفاع از حقوق مسلمانان جهان، حمایت از مسئله فلسطین، تقویت وحدت اسلامی و حفظ استقلال کشور در برابر قدرتهای شرق و غرب از مهمترین رویکردهای دولت وقت بود. آیتالله خامنهای در طول دوران ریاستجمهوری ۱۴ سفر خارجی انجام دادند و با دهها مقام و هیئت سیاسی دیدار کردند. سخنرانی تاریخی ایشان در مجمع عمومی سازمان ملل متحد در سال ۱۳۶۶ نیز از مهمترین جلوههای حضور فعال جمهوری اسلامی ایران در عرصه بینالمللی محسوب میشود.
جمعبندی
دوران هشتساله ریاستجمهوری آیتالله خامنهای را میتوان دورهای تعیینکننده در تثبیت ساختارهای جمهوری اسلامی، مدیریت کشور در شرایط جنگ و تحریم، تقویت ارتباط میان دولت و مردم و فعالسازی سیاست خارجی جمهوری اسلامی دانست. این دوره تاریخی نشان داد که اتکا به مردم، پایبندی به آرمانهای انقلاب، تبعیت از رهبری و تلاش برای کارآمدسازی ساختارهای حکمرانی میتواند کشور را از پیچیدهترین شرایط عبور دهد و زمینهساز تداوم مسیر انقلاب اسلامی شود.
پژوهشگر و نویسنده: طیبه السادات حسینی