کرمان رصد - علم و دانش در فرهنگ اسلامی جایگاهی بلند و بنیادین دارد و عالمان، بهویژه آنان که سالهای طولانی از عمر خود را صرف تحصیل، تحقیق، تدریس و تألیف کردهاند، میراثداران یکی از مهمترین سنتهای علمی جهان اسلام به شمار میروند. رهبر شهید جمهوری اسلامی ایران نیز شخصیتی علمی و حوزوی بودند که بخش مهمی از زندگی خود را در مسیر فراگیری، پژوهش و ترویج علوم اسلامی سپری کردند.
به گزارش گروه تاریخ، امام و رهبری خبرگزاری صداوسیما ، جایگاه علمی ایشان را میتوان در سابقه تحصیل حوزوی، بهرهگیری از محضر استادان برجسته، فعالیت در عرصه فقاهت و اجتهاد، تألیف و ترجمه آثار متعدد و همچنین آشنایی با مسائل علمی و فکری روز بررسی کرد.
ایشان تحصیلات حوزوی خود را از دوران نوجوانی در مشهد آغاز کردند و پس از فراگیری مقدمات و دروس سطح، به تحصیل دروس خارج فقه و اصول پرداختند. در ادامه، در حوزه علمیه قم از محضر استادان برجستهای همچون امام خمینی (ره)، آیتالله بروجردی، شیخ مرتضی حائری یزدی و علامه طباطبایی بهره بردند و پس از بازگشت به مشهد نیز از درس آیتالله سیدمحمدهادی میلانی استفاده کردند.
این سابقه طولانی علمی، زمینه رسیدن ایشان به مرتبه اجتهاد و قرار گرفتن در شمار عالمان برجسته حوزه علمیه را فراهم کرد.
اهمیت جایگاه علمی ایشان در سالهای پیش از رهبری نیز مورد توجه امام خمینی (ره) قرار گرفته بود.
امام خمینی (ره) در حکم انتصاب ایشان به امامت جمعه تهران، از ایشان به عنوان فردی برخوردار از «حسن سابقه» و شایستگی «در علم و عمل» یاد کردند. این تعبیر، جایگاه علمی و عملی ایشان را در همان سالهای نخست پس از پیروزی انقلاب نشان میدهد.
فعالیت علمی ایشان تنها به تحصیل و تدریس محدود نماند و از سالهای جوانی به پژوهش، نویسندگی و ترجمه نیز پرداختند. از جمله آثار علمی و تألیفی ایشان میتوان به «طرح کلی اندیشه اسلامی در قرآن»، «پیشوای صادق»، «از ژرفای نماز»، «صبر»، «روح توحید؛ نفی عبودیت غیرخدا»، «گزارشی از سابقه تاریخی و اوضاع کنونی حوزه علمیه قم» و پژوهشهایی در زمینه علم رجال اشاره کرد. «طرح کلی اندیشه اسلامی در قرآن» حاصل سلسله جلسات قرآنی ایشان در سال ۱۳۵۳ در مشهد بود که بعدها به صورت کتاب منتشر شد و از آثار شناختهشده ایشان در زمینه مطالعات قرآنی است.
یکی دیگر از ابعاد مهم کارنامه علمی ایشان، ترجمه آثار اندیشمندان جهان اسلام بود. از ترجمههای شناختهشده ایشان میتوان به «آینده در قلمرو اسلام» اثر سید قطب، «صلح امام حسن (ع)» اثر شیخ راضی آلیاسین، «مسلمانان در نهضت آزادی هندوستان» و «ادعانامهای علیه تمدن غرب» اشاره کرد. ترجمه این آثار نشاندهنده تسلط ایشان بر زبان عربی و آشنایی با ادبیات و اندیشههای معاصر جهان اسلام بود.
از ویژگیهای قابل توجه شخصیت علمی ایشان، ارتباط با ادبیات و جریانهای فکری زمانه نیز بود. غلامعلی حداد عادل رئیس فرهنگستان زبان و ادب فارسی، که از سالهای دور با ایشان ارتباط نزدیک داشت، بر آشنایی ایشان با ادبیات داستانی، شعر و آثار متفکران معاصر تأکید کرده است.
این ویژگی نشان میدهد که مطالعات ایشان در چارچوب محدود علوم حوزوی باقی نمانده و با حوزههای مختلف فکری و فرهنگی نیز ارتباط داشته است.
در کنار دانش عمیق حوزوی و مطالعات اسلامی، ایشان عالمی دینی و در عین حال آگاه به مسائل علمی و فناوری روز بودند. با وجود آنکه تحصیلات رسمی دانشگاهی نداشتند، تحولات علمی جهان معاصر را دنبال میکردند و اهمیت علم و دانش را برای پیشرفت کشور به خوبی درک کرده بودند.
به همین دلیل، در دوران رهبری نیز توجه ویژهای به دانشگاه، دانشمندان، نخبگان و پیشرفت علمی کشور داشتند و بر تقویت بنیه علمی ایران تأکید میکردند. این وجه از شخصیت ایشان، در کنار دانش حوزوی، فقاهت و آثار علمی، تصویری جامعتر از شخصیت علمی ایشان ارائه میدهد.
البته در بررسی آثار ایشان باید میان تألیفات و ترجمههای مستقیم و کتابهایی که بعدها از مجموعه سخنرانیها، بیانات و درسهای ایشان تدوین شدهاند، تفاوت قائل شد. عناوینی مانند «انسان ۲۵۰ ساله»، «جهاد تبیین»، «گام دوم انقلاب»، «اقتصاد مقاومتی» و «الگوی سوم زن» عمدتاً در قالب مجموعه آثار و بیانات موضوعی منتشر شدهاند و نباید همه آنها را به یک معنا تألیف مستقل دانست.
در مجموع، جایگاه علمی رهبر شهید را میتوان حاصل مجموعهای از سالها تحصیل و پژوهش حوزوی، ارتباط با استادان برجسته، دستیابی به مرتبه اجتهاد، تألیف و ترجمه آثار، آشنایی با ادبیات و اندیشه معاصر و توجه به دانش روز دانست.
این مجموعه، شخصیتی علمی را ترسیم میکند که ریشههای عمیقی در سنت علمی حوزه داشتند و در عین حال، از تحولات فکری و علمی جهان معاصر نیز غافل نبودند.
آثار بهجامانده از ایشان، بخشی مهم از میراث علمی ایشان هستند و امکان شناخت جایگاه علمی ایشان را فراتر از مسئولیت سیاسی و اجتماعیشان فراهم میکنند.
در نهایت ایشان با تاکید بر ارتقای جایگاه علمی کشور و حمایت از نخبگان علمی معتقد بودند جمهوری اسلامی ایران باید به جایگاهی برسد که زمینهساز بزرگترین تحول تاریخ بشریت باشد؛ تحولی که در نهایت به برپایی حکومت جهانی حضرت ولیعصر (عج) منتهی خواهد شد.
پژوهشگر و نویسنده: طیبه السادات حسینی