کرمان رصد - آخرین خبر / نشست سهجانبه رهبران چین، روسیه و آمریکا در شهر شنژن، صرفاً یک دیدار تشریفاتی میان سه رئیسجمهور نبود؛ این گردهمایی در شرایطی برگزار شد که مناسبات بینالمللی با تحولات عمیقی روبهروست و ساختار قدرتی که پس از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی شکل گرفته بود، بیش از گذشته تحت فشار قرار دارد. حضور همزمان شی جینپینگ، ولادیمیر پوتین و دونالد ترامپ در یک قاب دیپلماتیک، بار دیگر این پرسش را مطرح کرد که آیا جهان در حال عبور از دوران برتری یکجانبه آمریکا و حرکت به سمت نظمی چندقطبی است؟
اهمیت این نشست برای ایران نیز از همین نقطه آغاز میشود. کشوری که به دلیل موقعیت ژئوپلیتیکی، منابع انرژی، جایگاه راهبردی تنگه هرمز و تحولات مرتبط با پرونده هستهای، در محاسبات قدرتهای بزرگ نقش مهمی دارد، نمیتواند نسبت به گفتوگوهای مستقیم این سه بازیگر بیتفاوت باشد؛ بهویژه آنکه بخشی از منافع اقتصادی و امنیتی این قدرتها با تحولات خلیج فارس گره خورده است.
از تهران و یالتا تا شنژن
برای درک اهمیت نشست شنژن، باید نگاهی به سابقه شکلگیری نظم بینالمللی پس از جنگ جهانی دوم داشت.
در سال ۱۹۴۳، تهران میزبان دیدار تاریخی فرانکلین روزولت، وینستون چرچیل و ژوزف استالین بود. رهبران سه قدرت متفق درباره چگونگی ادامه جنگ جهانی دوم و مسائل مربوط به آینده اروپا گفتوگو کردند. دو سال بعد، در کنفرانس یالتا، ترتیبات سیاسی و امنیتی جهان پس از شکست آلمان نازی مورد بررسی قرار گرفت و زمینههای شکلگیری نظم جدید بینالمللی فراهم شد.
اما همکاری قدرتهای پیروز چندان دوام نیاورد و رقابت میان آمریکا و اتحاد شوروی، جهان را وارد دوران جنگ سرد کرد؛ دورانی که مناسبات بینالمللی عمدتاً بر محور دو قطب شرق و غرب شکل میگرفت.
با فروپاشی شوروی در سال ۱۹۹۱، آمریکا به قدرت مسلط نظام بینالمللی تبدیل شد و برای مدتی طولانی از موقعیتی برخوردار بود که امکان اعمال نفوذ گسترده در عرصههای سیاسی، اقتصادی و نظامی را برای واشنگتن فراهم میکرد.
بااینحال، در دهههای اخیر شرایط تغییر کرده است. چین با توسعه اقتصادی، پیشرفت فناوری و گسترش نفوذ تجاری خود به یکی از مهمترین قدرتهای جهان تبدیل شده و روسیه نیز با وجود محدودیتهای اقتصادی، همچنان از توان نظامی و ظرفیت اثرگذاری ژئوپلیتیکی قابل توجهی برخوردار است.
در کنار این تحولات، قدرتهای منطقهای و اقتصادهای نوظهور نیز سهم بیشتری در معادلات جهانی مطالبه میکنند.
از این منظر، نشست شنژن را باید در چارچوب رقابت بر سر شکلدهی به قواعد آینده جهان ارزیابی کرد؛ رقابتی که دیگر صرفاً به قدرت نظامی محدود نیست و اقتصاد، فناوری، انرژی، تجارت و کنترل زنجیرههای تأمین را نیز دربرمیگیرد.
در شنژن چه گذشت؟
نشست سهجانبه شی جینپینگ، ولادیمیر پوتین و دونالد ترامپ در ۱۹ نوامبر ۲۰۲۶ و در حاشیه اجلاس مجمع همکاری اقتصادی آسیا و اقیانوسیه (APEC) در شنژن برگزار شد. این نخستین دیدار سهجانبه در سطح رهبران این سه کشور بود.
در پایان مذاکرات، بیانیهای مشترک منتشر شد که چهار محور اصلی داشت:
نخست، اصلاح ساختار سازمان ملل متحد ؛ سه کشور بر ضرورت افزایش کارآمدی این سازمان در مواجهه با چالشهای بینالمللی تأکید کردند. این موضوع از آن جهت اهمیت دارد که هر سه کشور عضو دائم شورای امنیت هستند و در تصمیمگیریهای کلیدی نظام بینالملل نقش دارند.
دوم، امنیت انرژی ؛ رهبران سه کشور بر افزایش تولید و عرضه فرآوردههای نفتی و ضرورت حفظ جریان باثبات انرژی در جهان تأکید کردند. این موضوع در شرایطی مطرح شد که بحرانهای منطقهای و اختلال در مسیرهای انتقال انرژی، نگرانیهای گستردهای درباره آینده بازار جهانی نفت ایجاد کرده است.
سوم، صلاحیت نهادهای قضایی بینالمللی ؛ در بیانیه بر احترام به اصل رضایت دولتها و مصونیت مقامهای رسمی تأکید شد و سه کشور نسبت به سوءاستفاده احتمالی از اختیارات دیوان کیفری بینالمللی و نهادهای مشابه هشدار دادند. این بند از منظر حقوق بینالملل اهمیت ویژهای دارد، زیرا بحث درباره حدود صلاحیت نهادهای قضایی بینالمللی و مصونیت مقامهای دولتی را به یکی از موضوعات مورد توجه قدرتهای بزرگ تبدیل میکند.
چهارم، کاهش مخاطرات هستهای ؛ رهبران سه کشور تأکید کردند که جنگ هستهای پیروز ندارد و نباید آغاز شود. همچنین بر انجام گفتوگوهایی برای کاهش خطرات هستهای و جلوگیری از گسترش سلاحهای اتمی توافق کردند.
با وجود اهمیت این موضوعات، بیانیه منتشرشده بیشتر بر اصول و جهتگیریهای کلی متمرکز بود و جزئیات اجرایی یا تعهدات مشخصی برای حل بحرانهای بینالمللی ارائه نکرد. به همین دلیل، نمیتوان آن را یک توافق جامع برای حل اختلافات سه کشور دانست.
چرا شنژن را با کنفرانس یالتا مقایسه میکنند؟
یکی از مهمترین بحثهایی که پس از انتشار تصاویر نشست شنژن شکل گرفت، مقایسه آن با کنفرانس یالتا در سال ۱۹۴۵ بود.
شباهت ظاهری این دو رویداد روشن است: در هر دو، رهبران سه قدرت بزرگ در کنار یکدیگر قرار گرفتند و درباره مسائل مرتبط با امنیت و آینده جهان گفتوگو کردند.
اما تفاوتهای بنیادینی نیز وجود دارد.
در یالتا، سه کشور حاضر در حال خروج از یک جنگ جهانی بودند و درباره ترتیبات سیاسی پس از شکست آلمان تصمیمگیری میکردند. در مقابل، نشست شنژن در شرایطی برگزار شد که سه کشور حاضر خود با اختلافات جدی و بحرانهای متعدد روبهرو هستند.
آمریکا و چین بر سر تجارت، فناوری، تایوان و نفوذ در شرق آسیا رقابت دارند. روسیه و آمریکا نیز درباره جنگ اوکراین، امنیت اروپا و ساختار تحریمها اختلافات گستردهای دارند. چین و روسیه با وجود همکاری نزدیک در حوزههای اقتصادی و سیاسی، الزاماً در تمام مسائل بینالمللی منافع یکسانی ندارند.
بنابراین، قرار گرفتن این سه رهبر در کنار یکدیگر به معنای شکلگیری یک ائتلاف یا توافق برای تقسیم جهان نیست.
بااینحال، اهمیت نمادین این تصویر را نمیتوان نادیده گرفت. حضور همزمان چین، روسیه و آمریکا نشان میدهد که مدیریت بسیاری از بحرانهای بینالمللی بدون تعامل میان قدرتهای اصلی دشوار شده است.
در واقع، شاید مهمترین پیام شنژن نه توافق بر سر تقسیم مناطق نفوذ، بلکه پذیرش این واقعیت باشد که هیچیک از قدرتهای بزرگ بهتنهایی قادر به تعیین همه قواعد بازی در جهان امروز نیست.
چین؛ برنده دیپلماتیک نشست شنژن؟
یکی از مهمترین دستاوردهای نشست برای پکن، میزبانی گفتوگوی سه قدرت بزرگ بود.
چین در سالهای گذشته تلاش کرده است خود را نه صرفاً یک قدرت اقتصادی، بلکه بازیگری مؤثر در مدیریت بحرانهای بینالمللی معرفی کند. میانجیگری این کشور در توافق ایران و عربستان در سال ۲۰۲۳ نیز نمونهای از تلاش پکن برای گسترش نقش دیپلماتیک خود در خاورمیانه بود.
میزبانی نشست شنژن این فرصت را در اختیار شی جینپینگ قرار داد تا جایگاه چین را بهعنوان یکی از مراکز اصلی تصمیمسازی بینالمللی تقویت کند.
از سوی دیگر، اقتصاد چین بهشدت به تجارت خارجی، صادرات صنعتی و واردات انرژی وابسته است. تداوم تنشهای نظامی در خلیج فارس، افزایش هزینههای حملونقل دریایی و اختلال در تأمین نفت میتواند مستقیماً بر اقتصاد این کشور تأثیر بگذارد.
به همین دلیل، پکن از یک سو ممکن است از افزایش هزینههای راهبردی آمریکا در خاورمیانه و کاهش تمرکز واشنگتن بر شرق آسیا فرصتهایی به دست آورد، اما از سوی دیگر، تمایلی به گسترش بحرانی ندارد که امنیت انرژی و تجارت خارجی آن را تهدید کند.
این دوگانگی، رفتار چین در قبال بحرانهای منطقهای را پیچیده میکند. پکن نه لزوماً خواهان پیروزی کامل آمریکا در معادلات خاورمیانه است و نه میتواند نسبت به پیامدهای اقتصادی یک جنگ طولانیمدت بیتفاوت بماند.
روسیه زیر سایه چین
برای ولادیمیر پوتین نیز حضور در این نشست اهمیت ویژهای داشت. روسیه پس از جنگ اوکراین و اعمال گسترده تحریمهای غرب، با محدودیتهای اقتصادی و سیاسی متعددی روبهرو شده است. بااینحال، مسکو همچنان تلاش میکند موقعیت خود را بهعنوان یکی از قدرتهای اصلی نظام بینالملل حفظ کند.
حضور پوتین در کنار رؤسای جمهور آمریکا و چین، از نظر نمادین برای کرملین اهمیت داشت؛ زیرا نشان میداد تلاشهای غرب برای محدود کردن ارتباطات بینالمللی روسیه نتوانسته این کشور را بهطور کامل از مناسبات دیپلماتیک قدرتهای بزرگ خارج کند.
بااینحال، نباید از تفاوت ظرفیت اقتصادی روسیه و چین غافل شد. اقتصاد چین بهمراتب بزرگتر و متنوعتر است و همین مسئله موجب شده وابستگی اقتصادی و تجاری مسکو به پکن افزایش یابد.
در نتیجه، همکاری چین و روسیه را باید رابطهای مهم اما نامتقارن دانست؛ رابطهای که در آن هر دو کشور در مخالفت با یکجانبهگرایی آمریکا منافع مشترکی دارند، اما میزان وابستگی و قدرت چانهزنی آنها یکسان نیست.
برای روسیه، نشست شنژن فرصتی برای تثبیت جایگاه بینالمللی بود و برای چین، فرصتی برای نمایش نقش محوری خود در دیپلماسی جهانی.
آمریکا در جستوجوی مهار بحرانها
دونالد ترامپ نیز با اهداف مشخصی در این نشست حضور یافت. واشنگتن در شرایطی با پکن وارد مذاکره شد که اختلافات تجاری و فناوری میان دو کشور همچنان ادامه داشت. از طرف دیگر، بحران اوکراین و تحولات خاورمیانه نیز هزینههای سیاسی و اقتصادی قابل توجهی برای دولت آمریکا ایجاد کرده بود.
ترامپ تلاش داشت از طریق گفتوگو با رهبران چین و روسیه، زمینه همکاری در موضوعاتی مانند کنترل تسلیحات هستهای، امنیت انرژی و مدیریت بحرانهای بینالمللی را فراهم کند. این نشست نشان داد که دستیابی به تفاهم میان سه کشور آسان نیست.
در موضوع اوکراین، روسیه و آمریکا همچنان اختلافات اساسی دارند و چین نیز حاضر نیست روابط راهبردی خود با مسکو را بهسادگی قربانی توافق با واشنگتن کند. در موضوع تایوان نیز اختلافات چین و آمریکا پابرجاست. در نتیجه، ترامپ اگرچه توانست برگزاری این دیدار را بهعنوان یک رویداد مهم دیپلماتیک معرفی کند، اما شواهد منتشرشده از نشست، از دستیابی به توافق تعیینکننده در پروندههای اصلی حکایت ندارد.
ایران؛ غایب در نشست، حاضر در معادلات
اگرچه نام ایران در بیانیه مشترک سه کشور ذکر نشده، اما تحولات مرتبط با تهران به دلیل موقعیت ژئوپلیتیکی کشور و اهمیت خلیج فارس، بخشی از محاسبات قدرتهای حاضر در نشست بود. مهمترین نشانه این مسئله، اظهارات دونالد ترامپ پس از دیدار با شی جینپینگ بود. رئیسجمهور آمریکا اعلام کرد که واشنگتن و پکن در دو موضوع منافع مشترکی دارند: حفظ جریان انتقال انرژی از تنگه هرمز و جلوگیری از دستیابی ایران به سلاح هستهای. این اظهارات از چند جهت قابل توجه است.
نخست اینکه تنگه هرمز صرفاً یک آبراه منطقهای نیست؛ این گذرگاه یکی از مهمترین مسیرهای انتقال انرژی در جهان محسوب میشود و بخش قابل توجهی از نفت و فرآوردههای نفتی مورد نیاز بازارهای جهانی از آن عبور میکند.
چین بهعنوان یکی از بزرگترین واردکنندگان نفت جهان، برای تأمین انرژی صنایع و حفظ رشد اقتصادی خود به ثبات این مسیر وابستگی قابل توجهی دارد. آمریکا نیز از اختلال در بازار جهانی انرژی، افزایش قیمت نفت و ناامنی مسیرهای دریایی متضرر میشود.
بنابراین، با وجود رقابت گسترده واشنگتن و پکن، امنیت انتقال انرژی در خلیج فارس یکی از حوزههایی است که میتواند زمینه همپوشانی منافع دو کشور را فراهم کند. دومین موضوع، پرونده هستهای ایران است. اظهارات ترامپ نشان داد که دولت آمریکا تلاش دارد موضوع هستهای ایران را به یکی از زمینههای همکاری با چین تبدیل کند.
البته باید میان موضع اعلامشده رئیسجمهور آمریکا و توافق رسمی سهجانبه تفاوت قائل شد. در گزارش رسمی چین از دیدار دوجانبه شی و ترامپ، اشاره مستقیمی به ایران و تنگه هرمز نشده و در بیانیه مشترک سه کشور نیز هیچ توافق مشخصی درباره آینده برنامه هستهای ایران، سازوکارهای نظارتی یا مذاکرات تهران و واشنگتن وجود ندارد. نمیتوان نتیجه گرفت که چین و روسیه در شنژن درباره نحوه برخورد با ایران با آمریکا به توافق رسیدهاند.
روشن است که ایران به دلیل موقعیت راهبردی خود در خلیج فارس، نمیتواند از محاسبات امنیتی و اقتصادی قدرتهای بزرگ جدا باشد.
چین و روسیه؛ متحد ایران یا شرکای آمریکا؟
یکی از مهمترین درسهای نشست شنژن برای تهران، ضرورت شناخت واقعبینانه روابط با پکن و مسکو است. ایران در سالهای اخیر همکاریهای اقتصادی، نظامی و سیاسی خود با چین و روسیه را گسترش داده است. توافقهای بلندمدت، همکاریهای انرژی، توسعه مسیرهای ترانزیتی و عضویت در سازوکارهای منطقهای و بینالمللی، ظرفیتهای مهمی برای تقویت روابط سه کشور ایجاد کردهاند. اما همکاری راهبردی لزوماً به معنای همسانی منافع یا تعهد بیقیدوشرط نیست.
چین با آمریکا، اروپا و کشورهای عربی حوزه خلیج فارس روابط گسترده اقتصادی دارد. روسیه نیز برای مدیریت بحران اوکراین و مسائل امنیتی خود، ناگزیر از محاسبه روابطش با واشنگتن است. به همین دلیل، هیچ تضمینی وجود ندارد که پکن و مسکو در تمام شرایط، منافع ایران را بر منافع دوجانبه خود با آمریکا ترجیح دهند.
این مسئله به معنای بیارزش بودن روابط ایران با شرق نیست؛ بلکه نشان میدهد سیاست خارجی کشور نباید بر انتظار حمایت نامحدود دیگران استوار باشد. ایران باید از ظرفیت همکاری با چین و روسیه استفاده کند، اما همزمان قدرت انتخاب و ابتکار عمل خود را در روابط بینالمللی حفظ کند.
سهم ایران از معادلات جدید جهان
تأثیر نشست شنژن بر ایران را میتوان در چند سطح بررسی کرد.
۱. فرصتهای جدید در دیپلماسی بینالمللی
تغییر توازن قدرت و افزایش اهمیت چین و روسیه میتواند فرصتهایی برای گسترش روابط خارجی ایران ایجاد کند. تهران میتواند از رقابت قدرتهای بزرگ برای توسعه همکاریهای اقتصادی، سیاسی و امنیتی استفاده کند. البته بهرهبرداری از این فرصت به توانایی ایران در ایجاد روابط متوازن و جلوگیری از وابستگی یکجانبه بستگی دارد.
۲. اهمیت امنیت انرژی و تنگه هرمز
توافق سه قدرت بر ضرورت حفظ جریان باثبات انرژی نشان میدهد امنیت خلیج فارس فراتر از یک موضوع منطقهای است. هرگونه اختلال در این مسیر میتواند بر قیمت جهانی نفت، هزینه حملونقل، بیمه دریایی و زنجیره تأمین بسیاری از اقتصادهای بزرگ تأثیر بگذارد.
ایران به دلیل موقعیت جغرافیایی خود در شمال خلیج فارس و مجاورت با تنگه هرمز، در این معادله جایگاه مهمی دارد. این موقعیت میتواند ظرفیت چانهزنی دیپلماتیک کشور را افزایش دهد، اما در عین حال مسئولیت و حساسیتهای امنیتی بیشتری نیز ایجاد میکند.
۳. ضرورت استفاده از ظرفیتهای اقتصادی چین
چین یکی از مهمترین شرکای اقتصادی ایران است. توسعه همکاری در حوزه انرژی، زیرساخت، حملونقل، فناوری و تجارت میتواند به کاهش بخشی از محدودیتهای اقتصادی کشور کمک کند. اما تحقق این ظرفیتها به رفع موانع تجاری، بهبود فضای سرمایهگذاری و ایجاد سازوکارهای مطمئن مالی نیاز دارد. همچنین ایران باید مراقب باشد که همکاری اقتصادی با یک شریک خارجی به وابستگی بیش از اندازه تبدیل نشود.
۴. اهمیت پرونده هستهای و تحریمها
اظهارات ترامپ درباره اشتراک منافع آمریکا و چین در موضوع هستهای ایران نشان میدهد که این پرونده همچنان یکی از موضوعات مهم در محاسبات قدرتهای بزرگ است.
از سوی دیگر، تحریمها همچنان یکی از موانع اصلی توسعه اقتصادی ایران به شمار میروند. هرگونه توافق پایدار درباره این موضوع میتواند زمینه کاهش فشارهای اقتصادی، افزایش سرمایهگذاری خارجی و بهبود روابط تجاری ایران با جهان را فراهم کند.
۵. ضرورت تقویت جایگاه مستقل ایران
چندقطبی شدن جهان بهخودیخود به معنای افزایش قدرت همه کشورها نیست. ممکن است رقابت یک قدرت مسلط با چند قدرت بزرگ جایگزین شود، اما همچنان کشورهای کوچکتر و متوسط از فرآیند تصمیمگیری کنار گذاشته شوند. از این رو، ایران باید تلاش کند از جایگاه یک موضوع مورد بحث در مذاکرات قدرتهای بزرگ به جایگاه یک بازیگر مستقل و اثرگذار ارتقا پیدا کند.
ایران؛ بازیگر یا تماشاگر نظم جدید؟
نشست شنژن نشان داد که حتی قدرتهای بزرگ نیز برای مدیریت بحرانهای جهانی به گفتوگو نیاز دارند. این واقعیت میتواند برای سیاست خارجی ایران یک فرصت مهم باشد؛ فرصتی برای بازنگری در شیوه تعامل با قدرتهای جهانی و استفاده از ظرفیتهای دیپلماتیک موجود. تهران میتواند با حفظ همکاریهای راهبردی با چین و روسیه، مناسبات خود با کشورهای همسایه و سایر بازیگران بینالمللی را نیز گسترش دهد. در این میان، کشورهایی مانند عمان و قطر به دلیل ارتباط با طرفهای مختلف، ظرفیت مهمی برای میانجیگری دارند. عربستان و دیگر کشورهای منطقه نیز میتوانند در شکلگیری ترتیبات امنیتی مشترک نقشآفرین باشند.
ایران همچنین میتواند از طریق ارائه یک پیشنهاد مرحلهبندیشده، زمینه کاهش تنش و حرکت به سمت توافقی متوازن را فراهم کند؛ توافقی که در آن کاهش تنش نظامی، رفع تحریمها، تعیین تکلیف مسائل مورد اختلاف و تضمین امنیت منطقهای بهصورت متقابل دنبال شود. در چنین چارچوبی، امنیت خلیج فارس نباید صرفاً به تصمیم قدرتهای خارج از منطقه وابسته باشد. کشورهای ساحلی باید در تعیین ترتیبات امنیتی و حفاظت از مسیرهای حیاتی دریایی نقش اصلی داشته باشند.
البته دیپلماسی موفق تنها به روابط خارجی وابسته نیست. تقویت اقتصاد داخلی، افزایش توان تولیدی، توسعه فناوری، حفظ سرمایه انسانی و جلب اعتماد عمومی نیز از مؤلفههای اصلی قدرت چانهزنی کشور در عرصه بینالمللی هستند.
آغاز فصل تازه رقابت قدرتها
نشست سهجانبه شنژن را نباید آغاز فوری یک نظم جهانی جدید یا توافقی برای تقسیم جهان میان سه قدرت بزرگ تلقی کرد. آنچه در این گردهمایی اتفاق افتاد، بیش از هر چیز نشاندهنده ضرورت مدیریت رقابتها و جلوگیری از تبدیل اختلافات قدرتهای بزرگ به بحرانهایی غیرقابلکنترل بود.
چین با میزبانی این نشست توانست جایگاه دیپلماتیک خود را تقویت کند، روسیه فرصتی برای نمایش تداوم حضور خود در معادلات جهانی به دست آورد و آمریکا نیز تلاش کرد از طریق گفتوگو با دو رقیب اصلی خود، بخشی از بحرانهای بینالمللی را مدیریت کند.
اما برای ایران، مهمترین پیام این رویداد در جای دیگری نهفته است: قدرتهای بزرگ حتی در شرایط رقابت شدید نیز بر اساس منافع خود مذاکره و تصمیمگیری میکنند و هیچ کشوری نباید سرنوشت منافع ملی خود را صرفاً به محاسبات دیگران گره بزند.
تهران باید از فرصت تغییر موازنه جهانی برای گسترش روابط خارجی و تقویت جایگاه منطقهای خود استفاده کند، اما همزمان از تبدیل شدن به موضوع معامله میان قدرتهای بزرگ جلوگیری کند. تجربه کنفرانس تهران در سال ۱۹۴۳ نیز یادآور همین واقعیت تاریخی است؛ ایران میزبان رهبران قدرتهای بزرگ بود، اما در تصمیمگیریهای اصلی درباره آینده جهان سهم تعیینکنندهای نداشت.
اکنون نیز نباید اجازه داد که درباره امنیت، اقتصاد و آینده ایران در پایتختهای دیگر تصمیم گرفته شود.
در نهایت، اهمیت نشست شنژن برای ایران نه در آن چیزی است که سه رئیسجمهور درباره کشورمان گفتهاند، بلکه در فرصتی است که این تحول برای بازتعریف سیاست خارجی، تقویت استقلال دیپلماتیک و تبدیل ظرفیتهای ژئوپلیتیکی به دستاوردهای اقتصادی و امنیتی فراهم میکند.
ایران برای اثرگذاری بر نظم آینده جهان، بیش از آنکه به انتظار تصمیم قدرتهای بزرگ نیاز داشته باشد، به ابتکار عمل، دیپلماسی فعال و قدرت ملی متکی بر مردم خود نیازمند است.
خبرنگار: زینب مهدویفر