کرمان رصد - روزنامه سازندگی /متن پیش رو در سازندگی منتشر شده و بازنشرش در آخرین خبر به معنای تاییدش نیست
گزارش تخریبی نیویورکتایمز درباره سدهای ایران، نگرانی از حمله نظامی به زیرساختهای غیرنظامی را برانگیخت
گزارش جنجالی نیویورکتایمز درباره ارتباط احتمالی سدهای ایران با تأسیسات موشکی، موجی از انتقاد کارشناسان محیطزیست، فعالان رسانهای و مقامهای سیاسی را برانگیخته است. کاوه مدنی این گزارش را مصداق «روزنامهنگاری غیرمسئولانه» میداند و هشدار میدهد که چنین روایتهایی میتوانند، جان میلیونها غیرنظامی را به خطر بیندازند. محمدباقر قالیباف نیز آن را زمینهسازی برای حملات احتمالی به زیرساختهای حیاتی ایران خوانده است. پرسش اصلی اما فراتر از یک اختلاف رسانهای است: آیا میتوان با کنار هم گذاشتن چند نقشه و طرح فرضیهای اثبات نشده، زیرساختهای تأمین آب یک کشور را در معرض تهدید نظامی قرار داد؟
معمایی که نیویورکتایمز با موشک پاسخ داد
روزنامه آمریکایی نیویورکتایمز روز دوشنبه ۱۶ نوامبر، برابر با ۲۵ آبان، گزارشی به قلم صنم ماحوزی و اریکا سولومون منتشر کرد که در آن فرضیه ارتباط پروژههای گسترده سدسازی و انتقال آب ایران با تأسیسات زیرزمینی موشکی مطرح شده است؛ گزارشی که در ظاهر میکوشد به پرسشی قدیمی درباره چرایی گسترش سدسازی در ایران پاسخ دهد اما در عمل پای یکی از حیاتیترین زیرساختهای غیرنظامی کشور را به مناقشه نظامی باز میکند. نویسندگان با استناد به اظهارات کارشناسان حوزه آب و مسائل نظامی مدعی شدهاند، پراکندگی جغرافیایی برخی سدها با مناطق هدف حملات آمریکا و اسرائیل همپوشانی دارد و احتمالاً بخشی از این پروژهها برای تأمین آب و برق پایگاههای موشکی احداث شدهاند. نیما شکری، پژوهشگر امنیت آب در دانشگاه صنعتی هامبورگ، که همراه همکارانش دستکم ۵۳۳ سد در ایران شناسایی کرده پس از مشاهده نقشه حملات نظامی به شباهتهایی میان پراکندگی حملات و موقعیت سدها اشاره کرده است. اما آیا نزدیکی جغرافیایی دو پدیده، رابطه علت و معلولی میان آنها را اثبات میکند؟ نیویورکتایمز خود اذعان کرده که ارتباط ادعایی همچنان در حد گمانهزنی است. با این حال، این فرضیه در شرایطی منتشر شده که دونالد ترامپ پیشتر احتمال هدف قرار گرفتن زیرساختهای ایران را مطرح کرده است.
قالیباف: همان منطق را علیه خودتان به کار میبریم
انتشار گزارش بهسرعت از سطح مناقشه کارشناسی فراتر رفت. محمدباقر قالیباف، رئیس مجلس شورای اسلامی، در شبکه اجتماعی ایکس آن را زمینهسازی برای دور بعدی حملات به زیرساختهای غیرنظامی ایران توصیف کرد. او با انتقاد از ادعای «کاربری دوگانه» برای سدهای نزدیک به تأسیسات موشکی هشدار داد که با همین منطق میتوان سدها، بنادر و نیروگاههای نزدیک به پایگاههای آمریکایی و اسرائیلی را نیز دارای کاربری دوگانه دانست. قالیباف نوشت: «ما فقط منطق خودتان را به همان شکل و بدون دخل و تصرف بهکار میبریم». این واکنش نشان میدهد، چگونه یک گزارش رسانهای میتواند به موضوعی در سطح تهدید و تهدید متقابل تبدیل شود. خطر اصلی نیز عادی شدن منطقی است که نزدیکی جغرافیایی را برای تغییر ماهیت یک زیرساخت غیرنظامی کافی میداند.
اعتراض در فضای مجازی؛ روزنامهنگاری یا زمینهسازی جنگ؟
گزارش نیویورکتایمز در شبکههای اجتماعی نیز واکنشهای گستردهای برانگیخت. پژوهشگران، روزنامهنگاران و تحلیلگران نسبت به این مسئله هشدار دادند که طرح فرضیههای اثبات نشده درباره کارکرد نظامی سدها ممکن است در آینده برای توجیه حمله به زیرساختهای آبی مورد استفاده قرار گیرد. برخی کاربران و رسانهها حتی انگیزه نویسندگان گزارش را زیر سوال بردند؛ همزمان عیسی بزرگزاده، سخنگوی صنعت آب ایران، نیز گزارش را فاقد مستندات کافی دانست و تأکید کرد، سدها عمدتاً براساس ملاحظات فنی و اقلیمی در مناطق کوهستانی ساخته میشوند. او هشدار داد، پیوند زدن زیرساختهای حیاتی غیرنظامی به اهداف نظامی میتواند، زمینه توجیه حمله به آنها را فراهم کند.
سدها هدف جنگی نیستند
خطرناکترین پیامد احتمالی گزارش نیویورکتایمز، مخدوش شدن مرز میان زیرساخت غیرنظامی و هدف نظامی است. سدها صرفاً سازههایی بتنی نیستند؛ میلیونها نفر برای تأمین آب آشامیدنی، کشاورزی، انرژی و معیشت خود به آنها وابستهاند. آسیب به یک سد میتواند خطر سیلاب، تخریب سکونتگاهها و بحرانهای زیستمحیطی گسترده ایجاد کند. ماده ۵۶ پروتکل الحاقی اول کنوانسیونهای ژنو نیز برای سدها حمایت ویژهای در نظر گرفته و حملاتی که میتوانند موجب رها شدن نیروهای خطرناک و تلفات شدید غیرنظامیان شوند را با استثناهای محدود ممنوع کرده است. حتی اثبات استفاده نظامی از یک زیرساخت بهمعنای مجاز بودن خودکار حمله به آن نیست؛ چه رسد به ادعایی که صرفاً بر همپوشانی چند نقطه روی نقشه استوار باشد.
مسئولیت رسانهای در سایه جنگ
نیویورکتایمز حق دارد درباره سیاستهای سدسازی ایران تحقیق کند، از نقش نهادهای نظامی در اقتصاد پروژههای عمرانی بپرسد و مدیریت منابع آب را به چالش بکشد. اما این حق با مسئولیتی سنگین همراه است؛ بهویژه هنگامی که موضوع تحقیق، زیرساختهایی است که حیات میلیونها غیرنظامی به آنها وابسته است. تفاوت میان افشاگری و گمانهزنی در همین نقطه آشکار میشود. افشاگری به سند متکی است؛ گمانهزنی به احتمال. روزنامهنگاری حرفهای موظف است این دو را از یکدیگر جدا کند. ایران برای نقد سیاستهای مخرب سدسازی به هیچ فرضیه نظامی نیاز ندارد. بحران آب، تخریب محیطزیست و ناکارآمدی مدیریت منابع آبی به اندازه کافی موضوع تحقیق و مطالبهگری هستند. اما تبدیل این بحران به روایتی درباره شهرهای موشکی، بدون شواهد قابل راستیآزمایی، نه کمکی به محیطزیست میکند و نه به امنیت مردم. هیچ گمانهزنی رسانهای نباید بهجای مدرک بنشیند و هیچ نقشهای نباید بهتنهایی سرنوشت آب و زندگی میلیونها انسان را تعیین کند.