عصر قم - تبریز- مدیر حوزه‌های علمیه خواهران آذربایجان شرقی با تأکید بر نقش نهادهای فرهنگی و تربیتی در ارتقای سرمایه اجتماعی، گفت: تقویت اعتماد عمومی نیازمند صداقت مسئولان، تحقق عدالت، پاسخ‌گویی به مطالبات مردم و حضور مؤثر نیرو‌های فرهنگی در متن جامعه است.
به گزارش خبرنگار خبرگزاری رسا در آذربایجان شرقی، در پی دیدار اخیر رئیس قوه قضائیه و مسئولان قضایی با رهبر معظم انقلاب و تأکید بر ضرورت افزایش و ارتقای سرمایه اجتماعی نظام، بررسی ظرفیت‌های فرهنگی، اجتماعی و تربیتی کشور برای تقویت اعتماد عمومی اهمیت ویژه‌ای یافته است.
سرمایه اجتماعی از مؤلفه‌های اساسی انسجام و پایداری جامعه به شمار می‌رود و اعتماد عمومی، مسئولیت‌پذیری، همبستگی اجتماعی، مشارکت مردمی و احساس عدالت از عناصر شکل‌دهنده آن محسوب می‌شوند.
در این میان، حوزه‌های علمیه خواهران به‌واسطه ارتباط گسترده با خانواده‌ها، بانوان و محیط‌های فرهنگی و اجتماعی، ظرفیت قابل توجهی برای ترویج ارزش‌های اخلاقی، تقویت بنیان خانواده و گسترش مشارکت اجتماعی دارند.
در همین راستا، خبرنگار خبرگزاری رسا در گفت‌وگویی با حجت‌الاسلام والمسلمین دکتر مهدی محمدی صیفار، مدیر حوزه های علمیه خواهران آذربایجان شرقی، به بررسی نقش حوزه‌های علمیه خواهران در تقویت سرمایه اجتماعی، عوامل مؤثر بر اعتماد عمومی و مسئولیت نهادهای فرهنگی در این زمینه پرداخت.
رسا: با توجه به تأکید رهبر معظم انقلاب بر ضرورت افزایش سرمایه اجتماعی نظام، از نگاه شما مهم‌ترین مؤلفه‌های شکل‌گیری و تقویت این سرمایه چیست؟
حجت‌الاسلام محمدی‌صیفار: سرمایه اجتماعی یکی از پشتوانه‌های مهم هر جامعه است و نمی‌توان آن را صرفاً به میزان مشارکت ظاهری مردم در عرصه‌های مختلف محدود کرد. اعتماد متقابل، احساس تعلق اجتماعی، مسئولیت‌پذیری، همبستگی و اطمینان مردم به کارآمدی نهادهای اجتماعی، از عناصر مهم این سرمایه به شمار می‌روند.
در جامعه اسلامی، سرمایه اجتماعی باید بر پایه ارزش‌هایی همچون عدالت، صداقت، امانت‌داری و رعایت حقوق مردم شکل بگیرد. هر اندازه این ارزش‌ها در رفتار مسئولان و روابط اجتماعی نمود بیشتری داشته باشد، زمینه اعتماد عمومی نیز تقویت خواهد شد.
نکته مهم آن است که سرمایه اجتماعی با اقدامات مقطعی و تبلیغاتی ایجاد نمی‌شود؛ بلکه نتیجه عملکرد مستمر و قابل اعتماد نهادها و مسئولان است. مردم باید در زندگی روزمره خود آثار عدالت، خدمت‌رسانی و مسئولیت‌پذیری را مشاهده کنند.
رسا: برخی معتقدند فاصله میان مردم و مسئولان یکی از عوامل کاهش اعتماد عمومی است. برای ترمیم این رابطه چه اقداماتی باید در اولویت قرار گیرد؟
حجت‌الاسلام محمدی‌صیفار: ارتباط میان مردم و مسئولان باید ارتباطی واقعی، مستمر و مبتنی بر اعتماد باشد. یکی از مسائل مهم در این زمینه، شنیدن مطالبات و دغدغه‌های مردم است. مسئولان نباید تنها از طریق گزارش‌های اداری با جامعه ارتباط داشته باشند، بلکه باید در میان مردم حضور پیدا کنند و مسائل آنان را از نزدیک بشناسند.
پاسخ‌گویی، شفافیت در عملکرد و پرهیز از وعده‌هایی که امکان تحقق ندارند، از موضوعات مهم در این زمینه است. مردم انتظار دارند مسئولان درباره مشکلات و محدودیت‌ها صادقانه سخن بگویند و در کنار آن، برای رفع مسائل برنامه عملی داشته باشند.
همچنین تکریم مردم و رعایت حقوق آنان در مراجعه به دستگاه‌های اداری و اجرایی باید مورد توجه قرار گیرد. گاهی رفتار نامناسب در یک مجموعه اداری می‌تواند تصویری منفی از عملکرد مجموعه‌های مسئول در ذهن مردم ایجاد کند.
رسا: عدالت و مبارزه با فساد چه جایگاهی در افزایش سرمایه اجتماعی نظام دارد؟
حجت‌الاسلام محمدی‌صیفار: عدالت از مهم‌ترین مبانی جامعه اسلامی است و تحقق آن نقش مستقیمی در اعتماد عمومی دارد. مردم باید احساس کنند که در بهره‌مندی از حقوق اجتماعی، فرصت‌ها و امکانات عمومی، تبعیضی وجود ندارد و قانون درباره همه افراد به‌صورت یکسان اجرا می‌شود.
مبارزه با فساد نیز از ضرورت‌های جدی در این مسیر است. فساد اداری و اقتصادی، علاوه بر ایجاد آسیب‌های مالی و اجتماعی، می‌تواند اعتماد مردم به سلامت ساختارهای اجرایی را تحت تأثیر قرار دهد.
البته مبارزه با فساد باید همراه با پیشگیری، نظارت مؤثر، شفافیت و اجرای دقیق قانون باشد. صرف برخورد با تخلفات پس از وقوع آن‌ها کافی نیست؛ بلکه باید زمینه‌های شکل‌گیری فساد نیز شناسایی و اصلاح شود.
رسا: با توجه به مسئولیت شما در مدیریت حوزه‌های علمیه خواهران استان، این مجموعه‌ها چه نقشی در ارتقای سرمایه اجتماعی دارند؟
حجت‌الاسلام محمدی‌صیفار: حوزه‌های علمیه خواهران ظرفیت ارزشمندی برای فعالیت‌های علمی، تربیتی، فرهنگی و اجتماعی دارند. بانوان طلبه به دلیل ارتباط با خانواده‌ها و حضور در محیط‌های مختلف اجتماعی، می‌توانند در تبیین آموزه‌های دینی و تقویت ارزش‌های اخلاقی نقش‌آفرین باشند.
حوزه علمیه نباید فعالیت خود را صرفاً به آموزش دروس حوزوی محدود کند، بلکه باید زمینه حضور آگاهانه و مسئولانه طلاب را در مسائل مورد نیاز جامعه فراهم سازد.
یکی از عرصه‌های مهم این حضور، ارتباط با خانواده‌ها، پاسخ‌گویی به پرسش‌های دینی و اعتقادی، تقویت بنیان‌های اخلاقی و کمک به حل مسائل فرهنگی و اجتماعی است.
البته این نقش‌آفرینی نیازمند برنامه‌ریزی دقیق، شناخت مسائل روز و توانمندسازی علمی و مهارتی طلاب است تا بانوان طلبه بتوانند متناسب با نیازهای جامعه ایفای نقش کنند.
رسا: نقش بانوان در تقویت سرمایه اجتماعی و ایجاد همبستگی در جامعه را چگونه ارزیابی می‌کنید؟
حجت‌الاسلام محمدی‌صیفار: بانوان در شکل‌گیری و استمرار روابط اجتماعی نقش مهمی دارند. خانواده یکی از نخستین محیط‌هایی است که در آن اعتماد، مسئولیت‌پذیری، احترام متقابل و مشارکت اجتماعی به افراد آموزش داده می‌شود و بانوان در این عرصه جایگاه مهمی دارند.
البته نباید نقش بانوان را صرفاً به محیط خانواده محدود کرد. بانوان در عرصه‌های علمی، فرهنگی، آموزشی و اجتماعی نیز ظرفیت‌های ارزشمندی دارند و حضور آگاهانه آنان می‌تواند به افزایش مشارکت اجتماعی و تقویت همبستگی در جامعه کمک کند.
از این جهت، حوزه‌های علمیه خواهران وظیفه دارند با تربیت بانوان عالم، متعهد و آشنا با مسائل روز، زمینه بهره‌گیری بهتر از این ظرفیت را فراهم کنند.
رسا: یکی از چالش‌های جامعه امروز، تغییرات فرهنگی و گسترش شبهات اعتقادی در فضای مجازی است. حوزه‌های علمیه خواهران چگونه می‌توانند در این زمینه نقش مؤثرتری ایفا کنند؟
حجت‌الاسلام محمدی‌صیفار: فضای مجازی فرصت‌ها و چالش‌های متعددی را پیش روی نهادهای فرهنگی قرار داده است. امروز بخش قابل توجهی از ارتباطات و دریافت‌های فرهنگی مردم در این فضا شکل می‌گیرد و طبیعی است که حوزه‌های علمیه نیز باید متناسب با این شرایط برنامه‌ریزی کنند.
برای حضور مؤثر در این عرصه، صرفاً آشنایی عمومی با فضای مجازی کافی نیست. طلاب باید از توان علمی، قدرت تحلیل، مهارت گفت‌وگو و توانایی پاسخ‌گویی به پرسش‌های نسل جدید برخوردار باشند.
همچنین لازم است محتوای دینی با زبان قابل فهم، مستند و متناسب با نیاز مخاطب ارائه شود. برخورد علمی و اقناعی با پرسش‌ها و شبهات، می‌تواند زمینه ارتباط مؤثرتر با نسل جوان را فراهم کند.
رسا: نسل جوان چه جایگاهی در سرمایه اجتماعی دارد و برای افزایش اعتماد و مشارکت این نسل چه باید کرد؟
حجت‌الاسلام محمدی‌صیفار: جوانان بخش مهمی از ظرفیت انسانی و اجتماعی کشور هستند و توجه به دغدغه‌ها و نیازهای آنان از ضرورت‌های مدیریت فرهنگی و اجتماعی است.
برای تقویت ارتباط با نسل جوان، باید زمینه گفت‌وگوی صادقانه و بدون پیش‌داوری فراهم شود. جوانان پرسش‌ها، نگرانی‌ها و انتظاراتی دارند که باید شنیده شود و پاسخ‌گویی به آن‌ها نیز متناسب با شرایط فکری و اجتماعی این نسل صورت گیرد.
نمی‌توان صرفاً با توصیه و ارائه مطالب کلی انتظار داشت که ارتباط مؤثری با جوانان شکل بگیرد. باید فرصت مشارکت، مسئولیت‌پذیری و حضور در فعالیت‌های علمی و فرهنگی برای آنان فراهم شود.
حوزه‌های علمیه خواهران نیز می‌توانند با استفاده از ظرفیت طلاب جوان و ارتباط با محیط‌های آموزشی و فرهنگی، در این زمینه نقش‌آفرینی کنند.
رسا: در موضوع سرمایه اجتماعی، نقش دستگاه قضایی و اجرای عادلانه احکام را چگونه می‌بینید؟
حجت‌الاسلام محمدی‌صیفار: دستگاه قضایی یکی از نهادهای مهم در تأمین عدالت و صیانت از حقوق مردم است. زمانی که افراد جامعه اطمینان داشته باشند در صورت تضییع حقوقشان، مرجعی برای رسیدگی عادلانه وجود دارد، احساس امنیت و اعتماد اجتماعی تقویت می‌شود.
رسیدگی دقیق و به‌موقع به پرونده‌ها، رعایت حقوق طرفین، برخورد قانونی با فساد و اجرای احکام بدون تبعیض از موضوعاتی است که در این زمینه اهمیت دارد.
همچنین پاسخ‌گویی مسئولان و رسیدگی به تخلفات احتمالی در دستگاه‌های مختلف باید مورد توجه باشد. اعتماد عمومی زمانی تقویت می‌شود که مردم عدالت را نه‌فقط در قوانین، بلکه در اجرای آن‌ها مشاهده کنند.
رسا: به نظر شما برای افزایش سرمایه اجتماعی، چه نوع همکاری میان حوزه‌های علمیه، دستگاه‌های اجرایی و نهادهای فرهنگی ضرورت دارد؟
حجت‌الاسلام محمدی‌صیفار: مسائل فرهنگی و اجتماعی ماهیتی چندبعدی دارند و حل آن‌ها نیازمند همکاری مجموعه‌های مختلف است. حوزه‌های علمیه، دانشگاه‌ها، آموزش‌وپرورش، دستگاه‌های اجرایی و نهادهای فرهنگی هرکدام ظرفیت‌هایی دارند که در صورت هماهنگی می‌توانند آثار مؤثرتری بر جامعه بگذارند.
حوزه‌های علمیه می‌توانند در زمینه تبیین مبانی دینی، تربیت نیروی انسانی آگاه، پاسخ‌گویی به مسائل اعتقادی و تقویت فرهنگ مسئولیت‌پذیری نقش داشته باشند. در مقابل، دستگاه‌های اجرایی نیز باید زمینه حضور و مشارکت مجموعه‌های علمی و فرهنگی را فراهم کنند.
این همکاری باید بر اساس شناخت دقیق نیازهای جامعه و پرهیز از فعالیت‌های موازی و کم‌اثر شکل بگیرد. همچنین ارزیابی نتایج برنامه‌ها ضروری است تا مشخص شود اقدامات فرهنگی تا چه اندازه توانسته‌اند به حل مسائل واقعی مردم کمک کنند.
رسا: در پایان، مهم‌ترین راهکار شما برای ارتقای سرمایه اجتماعی نظام چیست؟
حجت‌الاسلام محمدی‌صیفار: به اعتقاد من، تقویت سرمایه اجتماعی نیازمند توجه هم‌زمان به دو عرصه است؛ نخست، اصلاح و ارتقای عملکرد نهادها و مسئولان و دوم، تقویت بنیان‌های فرهنگی و اخلاقی جامعه.
مسئولان باید با عدالت‌محوری، صداقت، پاسخ‌گویی و خدمت‌رسانی مؤثر، اعتماد مردم را حفظ کنند. از سوی دیگر، نهادهای فرهنگی و آموزشی نیز باید در تربیت نسل مسئولیت‌پذیر، تقویت اخلاق اجتماعی و گسترش روحیه همدلی و مشارکت تلاش کنند.
در این مسیر، حوزه‌های علمیه خواهران می‌توانند با تربیت بانوان آگاه و توانمند و حضور مؤثر در عرصه‌های فرهنگی و اجتماعی، بخشی از ظرفیت مورد نیاز جامعه را تأمین کنند.
نکته اساسی آن است که اعتماد عمومی با رفتار و عملکرد مستمر به دست می‌آید. هر اندازه مردم در زندگی خود آثار عدالت، صداقت و خدمت را بیشتر مشاهده کنند، زمینه تقویت سرمایه اجتماعی و همبستگی عمومی نیز فراهم‌تر خواهد شد.
نویسنده: وحید نستوهی