کرمان رصد - فرهیختگان /متن پیش رو در فرهیختگان منتشر شده و بازنشرش در آخرین خبر به معنای تاییدش نیست
تا دیروز، نام خلیج فارس در ذهن غربی‌‌ها با نفت، گاز، بنادر و پایگاه‌‌های نظامی گره خورده بود، امروز اما پای یک مهمان تازه به این معادله باز شده است: هوش مصنوعی. مهمان تازه‌ای که می‌تواند در معادلات نظامی جدید منطقه هم نقش ایفا کند البته با هدف قرار گرفتن از سوی ایران! البته ایران پیش از این هم در جریان جنگ ۴۰ روزه، دو مرکز داده آمازون در امارات را مستقیماً هدف قرار داد. امارات، عربستان و قطر با پول تکیه بر صندوق‌‌های ثروت ملی و انرژی ارزان، در حال تبدیل خودشان به قطب‌‌های جدید پردازش داده و هوش مصنوعی هستند. در سوی دیگر میدان، غول‌‌های آمریکایی - و تا حدی اروپایی - با سرمایه، تراشه، فناوری ابری و دانش عملیاتی وارد شده‌اند. مایکروسافت تنها یکی از آن‌هاست؛ این شرکت اعلام کرده تا سال ۲۰۳۰ بیش از ۱۰ میلیارد دلار در زیرساخت‌‌های ابری و هوش مصنوعی امارات، عربستان، قطر و کویت سرمایه‌گذاری می‌کند. انگیزه غرب از این حضور صرفاً فروش فناوری نیست.
کشور‌های خلیج فارس سه مزیت مهم را هم‌زمان عرضه می‌کنند؛ سرمایه دولتی عظیم، انرژی نسبتاً ارزان و تقاضای تضمین‌شده دولت‌‌ها برای ظرفیت پردازشی. قطر آشکارا بر مزیت انرژی ارزان برای توسعه مراکز داده تکیه کرده و سرمایه‌گذاری مشترک ۲۰ میلیارد دلاری خود با بروکفیلد را بر همین مبنا پیش می‌برد. از طرف دیگر، برای آمریکا پیوند دادن کشور‌های خلیج فارس به زنجیره فناوری آمریکایی، از تراشه و ابر تا استاندارد‌های امنیتی و کنترل صادرات، یک هدف ژئوپلیتیکی نیز دارد. نمونه روشن آن قرارداد مایکروسافت و جی۴۲ است که علاوه بر سرمایه‌گذاری ۱٫۵ میلیارد دلاری، تحت یک چهارچوب تضمین امنیتی مورد توافق آمریکا و امارات قرار گرفته است.
از منظر ارزیابی راهبردی ایران، نتیجه مهم این تحول آن است که اقتصاد کشور‌های عربی خلیج فارس بیش از گذشته با دارایی‌‌ها و منافع شرکتهای آمریکایی و غربی درهم‌تنیده شده است. ایران با استفاده از این موقعیت می‌تواند در صورت از سرگیری تجاوز توسط آمریکا، محیط‌‌های فناوری کشور‌هایی را که به‌طور مستقیم و غیرمستقیم در این جنگ مشارکت می‌کنند، به فهرست بانک اهداف مشروع خود اضافه کند. هر بحران گسترده منطقه‌ای که عملکرد زیرساخت‌‌های دیجیتال، مراکز داده و زنجیره پردازشی این کشور‌ها را مختل کند، بالقوه هزینه‌ای فراتر از اقتصاد محلی ایجاد می‌کند و شرکت‌‌ها، سرمایه‌گذاران و مشتریان بین‌المللی را نیز تحت‌تأثیر قرار می‌دهد و می‌تواند آن‌‌ها را از ادامه سرمایه‌گذاری و همکاری با این کشور‌ها منصرف کند. این همان بین‌المللی‌شدن هزینه‌‌های بی‌ثباتی منطقه‌ای است؛ مفهومی که در کنار نفت و تجارت، اکنون باید زیرساخت‌‌های هوش مصنوعی و اقتصاد دیجیتال را نیز دربرگیرد.
قطر
1. کای (Qai)
قطر شرکت کای را در ۸ دسامبر ۲۰۲۵ راه‌اندازی کرد. این شرکت زیرمجموعه دستگاه سرمایه‌گذاری قطر است و مأموریت آن توسعه، بهره‌برداری و سرمایه‌گذاری در زیرساخت‌‌ها و سامانه‌‌های هوش مصنوعی در قطر و بازار‌های بین‌المللی است. هدف کلان آن نیز کمک به تبدیل قطر از یک اقتصاد متکی بر منابع هیدروکربنی به اقتصاد دانش‌بنیان عنوان شده است. ک ای و شرکت کانادایی بروکفیلد (Brookfield) تنها یک روز پس از اعلام تأسیس از ایجاد یک سرمایه‌گذاری مشترک ۲۰ میلیارد دلاری برای توسعه زیرساخت هوش مصنوعی خبر دادند.
2. سینتیس (Syntys)
سینتیس در سه‌ماهه نخست ۲۰۲۵ با جدا شدن فعالیت مراکز داده گروه اوریدو به‌عنوان یک شرکت مستقل زیرساخت دیجیتال شکل گرفت. هدف آن ایجاد شبکه مراکز داده با قابلیت میزبانی سامانه‌‌های ابری، پردازش‌‌های سنگین و کاربرد‌های هوش مصنوعی در قطر و سایر کشور‌های منطقه است. گروه اوریدو کنترل شرکت را در اختیار دارد. در فوریه ۲۰۲۵، شرکت آمریکایی آیرون مانتین (IronMountain) یک سهم از سینتیس خریداری کرد.
3. میزه (MEEZa)
میزه در سال ۲۰۰۸ با هدف ارائه خدمات فناوری اطلاعات به بنیاد قطر تأسیس شد و بعداً فعالیت خود را به مراکز داده، رایانش ابری، امنیت سایبری و خدمات مبتنی بر هوش مصنوعی گسترش داد. این شرکت در سال ۲۰۲۳ وارد بورس قطر شد. پیش از عرضه عمومی، بنیاد قطر ۸۰ درصد و اوریدو ۲۰ درصد شرکت را در اختیار داشتند. پس از عرضه عمومی، سهم بنیاد قطر به ۴۰ درصد و سهم اوریدو به ۱۰ درصد رسید و ۵۰ درصد دیگر وارد بازار سرمایه شد. گزارش سالانه ۲۰۲۵ میزه اعلام می‌کند حدود ۲۵ درصد کل سهام شرکت در اختیار سرمایه‌گذاران بین‌المللی قرار گرفته است. در عربستان، اپل از سال ۲۰۲۵ فروشگاه آنلاین رسمی خود را راه‌اندازی و اعلام کرده از سال ۲۰۲۶ افتتاح فروشگاه‌‌های فیزیکی را آغاز خواهد کرد. آمازون بیش از ۵٫۳ میلیارد دلار برای ایجاد منطقه عربستان اختصاص داده و علاوه بر آن، آمازون و هیومین بیش از ۵ میلیارد دلار دیگر برای ایجاد «منطقه هوش مصنوعی» سرمایه‌گذاری می‌کنند؛ یعنی تعهدات اعلام‌شده مرتبط با و هوش مصنوعی در عربستان از ۱۰٫۳ میلیارد دلار عبور می‌کند. این منطقه از تراشه‌‌های اختصاصی آمازون و زیرساخت‌‌های انویدیا برای آموزش و اجرای مدل‌‌های هوش مصنوعی استفاده خواهد کرد. گوگل کلاد و صندوق سرمایه‌گذاری عمومی عربستان نیز یک برنامه ۱۰ میلیارد دلاری مشترک برای ایجاد قطب جهانی هوش مصنوعی در عربستان اعلام کرده‌اند. این سرمایه‌گذاری مشترک میان گوگل و طرف سعودی است.
کویت
1. زین‌تک (ZainTECH)
زین‌تک در اکتبر ۲۰۲۱ توسط گروه زین راه‌اندازی شد. هدف آن یکپارچه‌کردن دارایی‌‌های فناوری گروه در حوزه رایانش ابری، امنیت سایبری، کلان‌داده، اینترنت اشیا، هوش مصنوعی، شهر‌های هوشمند و فناوری‌‌های نوظهور بود. این شرکت با شرکتهای بزرگ فناوری جهانی همکاری می‌کند.
2. مایکروسافت (Microsoft)
در مورد کویت، یکی از مهم‌ترین سرمایه گذاری‌‌ها، سرمایه‌گذاری مستقیم یک شرکت آمریکایی است. در مارس ۲۰۲۵ مایکروسافت و دولت کویت قرارداد راهبردی برای ایجاد منطقه کلاد مجهز به فناوری هوش مصنوعی امضا کردند. هدف پروژه ایجاد ظرفیت پردازشی داخلی، گسترش استفاده از هوش مصنوعی در دولت و بخش خصوصی و تقویت اقتصاد دیجیتال کویت عنوان شد.
امارات متحده
1. گروه ۴۲ (G42)
گروه ۴۲ در سال ۲۰۱۸ در ابوظبی تأسیس شد و طی چند سال به مهم‌ترین مجموعه هوش مصنوعی امارات تبدیل شد. هدف اولیه شرکت ایجاد یک مجموعه یکپارچه در حوزه هوش مصنوعی، رایانش ابری، تحلیل داده و فناوری‌‌های پیشرفته بود. این شرکت سپس فعالیت خود را به حوزه‌‌هایی مانند سلامت، انرژی، خدمات مالی، شهر‌های هوشمند، علوم زیستی و زیرساخت دیجیتال گسترش داد. از نظر مالکیت، گروه ۴۲ یک شرکت خصوصی است و جدول کامل سهام‌داری آن به‌صورت عمومی منتشر نشده است. بااین‌حال، خود شرکت سرمایه‌گذاران عمده خود را شامل مبادله، سیلور لیک، مایکروسافت و دفتر خانوادگی دالیو معرفی می‌کند. مایکروسافت در آوریل ۲۰۲۴ مبلغ ۱٫۵میلیارد دلار در گروه ۴۲ سرمایه‌گذاری کرد و در مقابل یک سهم اقلیت دریافت کرد. درصد دقیق این سهم هیچ‌گاه به‌صورت عمومی اعلام نشده است. رئیس مایکروسافت نیز پس از این سرمایه‌گذاری صاحب کرسی در هیئت‌مدیره گروه ۴۲ شد. سرمایه‌گذار مهم آمریکایی دیگر سیلور لیک (Silver Lake) است که از سال ۲۰۲۱ در گروه ۴۲ سرمایه‌گذاری کرده است. مبلغ و درصد سهام سیلور لیک محرمانه اعلام شده و در دسترس عموم نیست.
2. خزنه دیتا سنترز (Khazna Data Centers)
خزنه در سال ۲۰۱۲ تأسیس شد. هدف اولیه آن ایجاد زیرساخت مراکز داده در امارات برای دولت، شرکتهای بزرگ و ارائه‌دهندگان خدمات ابری بود؛ اما با گسترش هوش مصنوعی، مأموریت آن به ایجاد مراکز داده با توان پشتیبانی از پردازش‌‌های سنگین هوش مصنوعی تغییر کرده است. ساختار مالکیت خزنه طی چند مرحله تغییر کرده است. در سال ۲۰۲۲ شرکت مخابراتی «ای‌اند» با ادغام بخشی از دارایی‌‌های مراکز داده خود صاحب ۴۰ درصد خزنه شد و گروه ۴۲ مالک ۶۰ درصد بود. در سال ۲۰۲۵، ای‌اند کل سهم ۴۰ درصدی خود را به ارزش ۲٫۲ میلیارد دلار واگذار کرد. پس از این معامله، گروه ۴۲ سهام‌دار اکثریت باقی ماند و ام‌جی‌ایکس و شرکت آمریکایی سیلور لیک به‌عنوان سهام‌داران اقلیت وارد خزنه شدند. گروه ۴۲ مالک اکثریت است و سیلور لیک و ام‌جی‌ایکس سهام‌دار اقلیت هستند.
3. پرِسایت (Presight)
پرِسایت در سال ۲۰۲۲ به‌عنوان یک شرکت تحت حمایت گروه ۴۲ در ابوظبی تأسیس شد. مأموریت آن استفاده از هوش مصنوعی و تحلیل کلان‌داده برای دولت‌‌ها، شهر‌های هوشمند، صنایع انرژی، خدمات مالی و سازمان‌‌های بزرگ است. شرکت در مارس ۲۰۲۳ وارد بورس ابوظبی شد. بر اساس گزارش سالانه ۲۰۲۵، گروه ۴۲ مالک ۶۸٫۴ درصد سهام پرِسایت است. شرکت «اینترنشنال تک گروپ» نیز ۱۵ درصد سهام را در اختیار دارد و مابقی سهام در اختیار دیگر سرمایه‌گذاران بازار است. مایکروسافت مستقیماً به‌عنوان سهام‌دار عمده پرِسایت ثبت نشده است؛ از آنجا که مایکروسافت و سیلور لیک سرمایه‌گذار گروه ۴۲ هستند، پرِسایت به‌صورت غیرمستقیم در اکوسیستمی قرار گرفته که سرمایه آمریکایی در شرکت مادر آن حضور دارد. ساختار سهام به این شکل است؛ گروه ۴۲: ۶۸٫۴ درصد، اینترنشنال تک گروپ: ۱۵ درصد، سایر سهام‌داران: حدود ۱۶٫۶ درصد.
4. ای‌آی‌کیو (AIQ)
ای‌آی‌کیو در سال ۲۰۲۰ به‌صورت سرمایه‌گذاری مشترک میان شرکت ملی نفت ابوظبی و گروه ۴۲ ایجاد شد. هدف آن توسعه هوش مصنوعی تخصصی برای صنعت انرژی، از جمله تحلیل مخازن، پیش‌بینی وضعیت تجهیزات، ایمنی صنعتی، کنترل تولید و بهینه‌سازی عملیات نفت و گاز بود. ساختار مالکیت شرکت در سال ۲۰۲۴ تغییر کرد. پرِسایت ۵۱ درصد ای‌آی‌کیو را خریداری کرد و شرکت ملی نفت ابوظبی ۴۹ درصد سهام را حفظ کرد. مایکروسافت یکی از شرکای فناوری اصلی این شرکت است و برخی محصولات هوش مصنوعی شرکت با همکاری گروه ۴۲ و مایکروسافت توسعه یافته‌اند.
5. ام‌جی‌ایکس (MGX)
ام‌جی‌ایکس در مارس ۲۰۲۴ با حمایت شورای هوش مصنوعی و فناوری پیشرفته ابوظبی و با مشارکت مبادله و گروه ۴۲ ایجاد شد. مأموریت این شرکت سرمایه‌گذاری گسترده در نیمه‌رسانا‌ها، زیرساخت هوش مصنوعی، مراکز داده، مدل‌‌های پیشرفته، نرم‌افزار، علوم زیستی و رباتیک است. مبادله و گروه ۴۲ شرکای بنیان‌گذارام‌جی‌ایکس هستند؛ اما درصد مالکیت هر یک به‌طور عمومی اعلام نشده است. ام‌جی‌ایکس در سطح بین‌المللی با مایکروسافت و شرکت آمریکایی بلک‌راک در «مشارکت زیرساخت هوش مصنوعی» همکاری دارد. این مجموعه برای جذب ۳۰ میلیارد دلار سرمایه اولیه و رسیدن به حدود ۱۰۰ میلیارد دلار ظرفیت سرمایه‌گذاری با استفاده از تأمین مالی طراحی شده است. امارات در حال حاضر ۵ فروشگاه رسمی اپل دارد؛ دو فروشگاه در دبی، دو فروشگاه در ابوظبی و یک فروشگاه در العین. این کشور همچنین ۲ منطقه ابری مایکروسافت آژور در دبی و ابوظبی و ۱ منطقه آمازون با سه ناحیه دسترس‌پذیری دارد. از نظر سرمایه‌گذاری، مایکروسافت اعلام کرده مجموع هزینه و سرمایه‌گذاری آن در امارات بین ۲۰۲۳ تا پایان ۲۰۲۹ به ۱۵٫۲ میلیارد دلار خواهد رسید؛ این رقم شامل ۱٫۵ میلیارد دلار سرمایه‌گذاری در گروه ۴۲ و بیش از ۱۰ میلیارد دلار هزینه سرمایه‌ای برای توسعه زیرساخت ابری و هوش مصنوعی است. آمازون نیز برای منطقه ابری امارات بیش از ۵ میلیارد دلار سرمایه‌گذاری تا سال ۲۰۳۶ برنامه‌ریزی کرده است. اهمیت این شرکت‌‌ها برای هوش مصنوعی بسیار بالاست. مناطق ابری محلی امکان اجرای مدل‌‌های هوش مصنوعی، ذخیره داده در داخل کشور، پردازش کم‌تأخیر و ارائه سرویس‌‌هایی مانند آژور هوش مصنوعی و خدمات هوش مصنوعی آمازون را فراهم می‌کنند.
عربستان
سال 2017، ریاض، پروژه‌ای بلندپروازانه به نام نئوم (NEOM) که ابرپروژه توسعه‌ای در شمال‌غرب عربستان بود، به‌عنوان یکی از پروژه‌‌های اصلی چشم‌انداز ۲۰۳۰ عربستان معرفی کرد. این ابرپروژه قرار بود ریاض را به قطب جهانی برای فناوری، گردشگری، انرژی پاک، صنعت و زندگی شهری آینده‌محور تبدیل کند، اما این بلندپروازی ها نتیجه نداد تا دولت سعودی با کاهش تدریجی بودجه پروژه ۵۰۰ میلیارد دلاری نئوم، تلاش کرد تا هوش مصنوعی را به‌عنوان یکی از زیرساخت‌‌های اصلی آینده‌اش تعریف کند. مهم‌ترین شرکتهای سعودی، در ادامه آمده است:
1. هیومین (HUMAIN)
هیومین در ۱۲ مه ۲۰۲۵ توسط صندوق سرمایه‌گذاری عمومی عربستان راه‌اندازی شد. هدف آن ساخت یک زنجیره تقریباً کامل هوش مصنوعی شامل مراکز داده، زیرساخت پردازشی، خدمات ابری، مدل‌‌های زبانی و نرم‌افزار‌های کاربردی است.
2. آرامکو دیجیتال (Aramco Digital)
آرامکو دیجیتال در ژانویه ۲۰۲۳ راه‌اندازی شد. آرامکو هنگام تأسیس سه مأموریت اصلی برای آن تعریف کرد: تقویت موقعیت خود در هوش مصنوعی صنعت انرژی، توسعه نوآوری دیجیتال در صنایع عربستان و کمک به توسعه اقتصاد دیجیتال کشور از طریق پروژه‌‌ها و مشارکت‌‌های بین‌المللی.