کرمان رصد - شرق /متن پیش رو در شرق منتشر شده و بازنشرش در آخرین خبر به معنای تاییدش نیست
بازار نفت جهان که ماهها آرامش نسبی را تجربه میکرد و بهای نفت به کانال 80 دلار کاهش قیمت داده بود، این بار با معادلات جدیدی مواجه شد؛ از سویی حوثیهای یمن توانستند بر بخشهای کلیدی آبراهه بابالمندب مسلط شوند و از سوی دیگر خط لوله انتقال نفت عربستان که تنگه هرمز را دور میزد، آماج حملات پهپادی قرار گرفت و جریان انتقال نفت از این خط لوله متوقف شد. این مسائل در حالی رخ داد که محاصره دریایی ایران ادامه دارد و تردد در تنگه هرمز همچنان مختل است. این امر توانست قیمت نفت را بار دیگر به بالای صد دلار برساند و جهان را در آستانه فصل سرد، نگران بازار انرژی کند.
تسلط حوثیها بر آبراهه بابالمندب
حوثیها یا همان گروه انصارالله از یک جنبش مذهبی-سیاسی در میان زیدیهای شمال یمن در دهه ۱۹۹۰ شکل گرفتند و بعد از درگیریهای مسلحانه با دولت، به یک نیروی نظامی مهم تبدیل شدند. آنها در سال ۲۰۱۴ صنعا را تصرف کردند و از آن زمان یکی از اصلیترین طرفهای جنگ داخلی یمن هستند. عربستان در سال 2015 در این جنگ داخلی به نفع دولت حاکم بر یمن وارد مداخله نظامی شد، اما نتوانست حوثیها را شکست دهد و این گروه شبهنظامی توانست مناطق وسیعی از شمال و غرب یمن را حفظ کند. این گروه به مرور به موشکهای بالستیک، کروز و پهپادها مجهز شد و روابط نظامی و فنی آن با ایران به موضوعی مهم در رقابتهای منطقهای تبدیل شد.
از اواخر سال ۲۰۲۳، حوثیها در واکنش به جنگ غزه به کشتیهای مرتبط با اسرائیل و برخی کشورهای حامی آن در دریای سرخ حمله کردند؛ این مسئله باعث شد بخشی از کشتیرانی بینالمللی مسیر خود را از دماغه امید نیک تغییر دهد. در واقع اهمیت این گروه شبهنظامی هماکنون به موقعیت جغرافیایی تحت تسلط آنها برمیگردد که آن تنگه بابالمندب است؛ یکی از مسیرهای مهم تجارت و انرژی میان آسیا و اروپا.
تنگه بابالمندب در جنوب دریای سرخ واقع شده و خلیج عدن را به دریای سرخ متصل میکند. از شرق به خاک یمن و از غرب به جیبوتی و اریتره در شاخ آفریقا محدود است. از نظر جغرافیایی، بابالمندب دروازه ورودی به دریای سرخ و در ادامه کانال سوئز است. هر کشتیای که بخواهد از اقیانوس هند به مدیترانه برود، ناچار از این تنگه عبور میکند. عرض این تنگه در باریکترین نقطه حدود ۲۶ کیلومتر است و طول آن تقریبا ۷۰ کیلومتر تخمین زده میشود. جزیره پریم یا میون درست در وسط تنگه قرار دارد و آن را به دو کانال اصلی تقسیم میکند: کانال غربی که حدود ۱۶ مایل عرض دارد و عمق آن به ۲۰۰ متر میرسد، مسیر اصلی کشتیهای بینالمللی است؛ و کانال شرقی که باریکتر و حدود سه کیلومتر و کمعمقتر است و عمدتا برای تردد محلی و قایقهای کوچک استفاده میشود. پیش از تشدید تنشها در سال ۲۰۲۳، روزانه حدود پنج تا شش میلیون بشکه نفت خام، میعانات و فراوردههای نفتی از این تنگه عبور میکرد؛ یعنی حدود ۹ درصد از کل نفت حملشده با تانکر در جهان. این رقم معادل ۱۲ درصد از تجارت دریایی جهانی نفت بود. علاوه بر نفت، کالاهای خشک مانند غلات، کانتینرها و مواد معدنی و محصولات شیمیایی نیز حجم عظیمی از تردد را تشکیل میدهند. طبق گزارشهای بانک جهانی، حدود ۳۰ درصد نفت و ۴۰ درصد کالاهای خشک جهان از مسیر دریای سرخ و سوئز عبور میکنند. با بالاگرفتن تنش در تنگه بابالمندب و افزایش حملات به کشتیهای تجاری، این کشتیها ناچار شدند مسیر خود را به دور آفریقا تغییر دهند. این تغییر مسیر، زمان سفر را ۱۰ تا ۱۴ روز افزایش داد و مصرف سوخت را بالا برد. با این حال، هماکنون تنگه بابالمندب دستکم برای جریان نفت عربستان یک مسیر حیاتی به شمار میآید.
پیش از این اشاره شد که درگیریهای عربستان در جنگ داخلی یمن از سال 2015 تاکنون تداوم داشته است و در حالی که عربستان از دولت مستقر در این کشور حمایت میکند، ایران با گروه انصارالله روابط نظامی و فنی دارد. در سال 2026 درگیری حوثیها یا انصارالله یمن که کنترل بخش شمالی یمن را در دست دارند، با نیروهای دولتی مورد حمایت ائتلاف به رهبری عربستان سعودی ادامه پیدا کرد و حوثیها علیه عربستان محاصره دریایی اعلام کردند و فرودگاهها، تأسیسات نفتی و نفتکشهای این کشور در دریای سرخ را هدف قرار دادند. عربستان هم در مقابل مواضع حوثیها را هدف حملات خود قرار داد و ائتلاف دریایی جدیدی برای حفاظت از کشتیرانی در دریای سرخ و خلیج عدن تشکیل داد. گرچه در ابتدای این درگیریها به نظر میرسید ائتلاف تحت حمایت عربستان دست برتر را دارد، اما در ادامه حوثیها توانستند بخشهای مهمی از خاک یمن را به تسلط خود درآورند. در سپتامبر ۲۰۲۶ حوثیها در مناطق نزدیک بابالمندب، ازجمله ذباب، میون یا پریم و المخا، پیشرویهایی داشتهاند و به این ترتیب موقعیت آنها در این آبراه راهبردی تقویت شده است که در صورت تثبیت این حضور، حوثیها میتوانند به یک اهرم فشار مهم بر کشتیرانی و امنیت انرژی جهانی تبدیل شوند.
جبهه جدید جنگ گشوده میشود؟
این اتفاق در حالی رخ میدهد که آکسیوس در گزارشی به نقل از دو مقام آمریکایی گزارش داده است محمد بنسلمان، ولیعهد عربستان سعودی، روز پنجشنبه دو بار با دونالد ترامپ تماس گرفته و در تماس دوم از رئیسجمهور آمریکا خواسته است حملاتی علیه حوثیها انجام دهد. بر اساس این گزارش که مقامات دو کشور هنوز آن را تأیید یا رد نکردهاند، ترامپ با این درخواست مخالفت کرده و مقامهای آمریکایی گفتهاند واشینگتن در حال حاضر قصد ورود مستقیم نظامی به جنگ با حوثیها را ندارد. در عین حال، آمریکا وعده داده است اطلاعات و دادههای مربوط به اهداف حوثیها را در اختیار عربستان قرار میدهد. از آن سو، اخباری درباره سفر برد کوپر، فرمانده سنتکام، به عربستان منتشر شد.
آکسیوس همچنین در ادامه نوشته است که مقامهای آمریکایی در هفتههای اخیر به همتایان سعودی خود گفتهاند دستور ترامپ این است که تمرکز نیروهای آمریکا بر ایران و حفاظت از تنگه هرمز باقی بماند و از گشودهشدن یک جبهه نظامی دیگر خودداری شود.
در همین حال، روز ۱۸ شهریور خبر رسید خواجه آصف، وزیر دفاع پاکستان، هشدار داده است که ادامه حملات حوثیها به خاک عربستان میتواند پیمان دفاعی مکه میان پاکستان، عربستان و ترکیه را وارد مرحله اجرائی کند. او گفت اسلامآباد به مفاد این پیمان متعهد است و در صورت نیاز به تعهدات خود عمل خواهد کرد؛ توافقی که بر اساس آن، تجاوز به یکی از سه کشور، تهدیدی علیه هر سه عضو تلقی میشود. آصف در عین حال گفت این پیمان میتواند کارکرد بازدارنده داشته باشد و فعالشدن آن لزوما به معنای واکنشی نظامی و همسان از سوی تمامی اعضا نیست.
گذشته از این اتفاق، عربستان سعودی از حمله پهپادی به خط لوله انتقال نفت خود خبر داد که از طریق آن تنگه هرمز را دور میزد و نفت خود را بدون نیاز به این آبراهه صادر میکرد. این کشور اعلام کرد که پس از حمله پهپادی به این خط لوله نفتی، فعالیت این مسیر انتقال نفت را بهطور موقت متوقف کرده است. رویترز روز شنبه ۲۱ شهریور گزارش داد که بغداد و ریاض منشأ حمله به خط لوله عربستان را خاک عراق اعلام کردهاند. دفتر نخستوزیر عراق نیز در واکنش به این اتفاق، فرمانده عملیات نظامی استان میسان در جنوب شرقی این کشور و هممرز با ایران را در ارتباط با این حمله برکنار کرد. خط لوله شرق به غرب عربستان هزارو 200 کیلومتر طول دارد و نفت را از شرق عربستان به سواحل دریای سرخ منتقل میکند و در ماههای اخیر روزانه بین چهار تا پنج میلیون بشکه نفت، معادل چهار تا پنج درصد عرضه جهانی، از طریق آن جابهجا شده است.
نگرانی دوباره برای نفت
این دو اتفاق همزمان توانست بهای نفت را که مدتهاست در کانال 80 دلار درجا میزد، تا حدود 109 دلار صعودی کند؛ چراکه عربستان یکی از سه تولیدکننده بزرگ نفت جهان است و پس از جنگ آمریکا و اسرائیل علیه ایران توانسته بود بخش درخور توجهی از نفت تولیدی خود را از خط لوله شرق به غرب به بازار نفت جهان منتقل کند. این کشور همچنین بخشی از نفت تولیدی خود را از کریدور جنوبی تنگه هرمز و از طریق همکاری با عمان به خارج از این آبراهه منتقل کرده است. حالا اما هم تنگه بابالمندب و تنگه هرمز عبور نفت عربستان را مختل کردهاند و هم خط لوله انتقال نفت این کشور مورد حمله قرار گرفته که معاملهگران این بازار را نگران کرده است. در عین اینکه فصل سرد در راه است و تقاضا برای نفت و گاز در فصول سرد سال بیشتر میشود و افزایش تقاضا و فشار بر عرضه میتواند بار دیگر قیمت نفت را در سطوح بالا نگه دارد.
با این حال، قیمت نفت برنت دیروز در بازار جهان اندکی کاهش را تجربه کرد و به هر بشکه 104 دلار رسید.
در همین زمینه، حمید حسینی، کارشناس انرژی، به «شرق» میگوید: اگر تسلط حوثیها بر تنگه بابالمندب تثبیت شده یا جبهههای جدیدی در جنگ گشوده شود، ممکن است قیمت نفت در آستانه فصل سرد پیشرو صعودی شود و تا 115 دلار هم برسد و اختلال مقطعی در بازار نفت رخ دهد. با این حال، ترمیم خط لوله نفت عربستان زمان زیادی نمیبرد و از سوی دیگر مسئله چین هم در این معادله باید مورد توجه قرار گیرد؛ چراکه چین مشتری بزرگ نفت عربستان است و در عین حال روابط مساعدی با حوثیها و ایران دارد. بنابراین ایجاد اختلال در عرضه نفت سرازیرشده به سوی چین، به راحتی ممکن نیست. هرچند وجود کمبود عرضه نفت و کاهش تردد نفتکشها در تنگه هرمز و در عین حال بروز فصل سرد میتواند قیمت نفت را تا مدتی در سطوح بالا حفظ کند.
او در ادامه توضیح میدهد: خبر برگزاری نشست کشورهای حاشیه خلیج فارس و مذاکرات ایران و عمان برای عبور نفتکشها از تنگه هرمز توانست قیمت نفت را تا حدودی کاهشی کند؛ اگرچه من فکر نمیکنم این نشست منتج به نتیجه شود. علی شمساردکانی، دیگر تحلیلگر انرژی نیز به «شرق» میگوید: افزایش سطح تنش در منطقه بیش از همه ایران و عربستان را بهعنوان دو تولیدکننده نفت متضرر میکند و این دو کشور باید راههایی برای ایجاد تفاهم با یکدیگر پیدا کنند.
او در ادامه تأکید میکند که تداوم تنش در دو آبراهه هرمز و بابالمندب میتواند عرضه نفت ایران به بازار جهان را متوقف کرده، سهم ایران از بازار جهانی نفت و کیک اقتصاد را روز به روز کوچک و کوچکتر کند و تأثیر آن سالهای طولانی بر اقتصاد کشور ماندگار شود. بنابراین ایران باید برای حلوفصل ماجرا هرچه سریعتر به میز مذاکره برگردد و با افزایش سطح تنش متأسفانه سطوح خسارت به کشور بالاتر میرود و جبران آن دشوارتر میشود. ضمن اینکه اعتماد به تجارت و سرمایهگذاری با ایران سلب میشود و این همان موضوعی است که اسرائیل به دنبال اثبات آن به جهان است که ایران نمیتواند کشور قابل اعتمادی باشد و درصدد ضربهزدن به تجارت و اقتصاد جهان است.
این کارشناس همچنین تأکید میکند: بیشترین فشار ناشی از افزایش قیمت نفت و اختلال در تنگههای هرمز و بابالمندب متوجه بازار آسیا و چین است و اروپا میتواند از این بحران عبور کند. بنابراین، ایران باید با در نظر گرفتن این واقعیات بازار نفت و اقتصاد، هرچه سریعتر به میز مذاکرات برگردد و اجازه ندهد سطح تنشها بالاتر برود.