کرمان رصد - تسنیم /سال گذشته برای نخستین بار طی سنوات اخیر حدود 130 همت از درامدهای مالیاتی بودجه محقق نشده است.
حدود دو ماه و نیم از آغاز سال 1405 میگذرد و در شرایطی که بحث اصلاح برخی ارقام و احکام قانون بودجه سال جاری از سوی مسئولان اقتصادی و از جمله رئیس کل سازمان امور مالیاتی مطرح شده است، بررسی عملکرد درآمدهای مالیاتی سالهای گذشته میتواند تصویری روشن از میزان واقعبینانه بودن منابع پیشبینیشده در بودجه ارائه دهد.
در سالهای اخیر، دولتها با هدف کاهش وابستگی به درآمدهای نفتی، افزایش سهم درآمدهای پایدار بهویژه مالیات را در دستور کار قرار دادهاند. بر همین اساس، سهم مالیات در تأمین منابع عمومی بودجه روندی صعودی داشته و هر ساله ارقام بزرگتری برای وصول مالیات در قوانین بودجه پیشبینی شده است. با این حال، تجربه سال 1404 نشان داد که رشد قابل توجه ارقام مالیاتی بدون توجه به ظرفیت واقعی اقتصاد، توان پرداخت مؤدیان و شرایط کسبوکار میتواند با چالش عدم تحقق منابع همراه شود.
بازار ![]()
شکسته شدن روند سه ساله تحقق کامل مالیاتها
بررسی عملکرد بودجه سال 1404 نشان میدهد از مجموع یک هزار و 820 همت درآمد مالیاتی پیشبینی شده در قانون بودجه، حدود یک هزار و 691 همت وصول شده است. به این ترتیب حدود 130 همت از منابع مالیاتی پیشبینیشده محقق نشد و نرخ تحقق درآمدهای مالیاتی به حدود 93 درصد کاهش یافت.
این موضوع از آن جهت اهمیت دارد که سال 1404 نخستین سال طی چهار سال اخیر بود که عملکرد مالیاتی کمتر از رقم مصوب بودجه ثبت شد. پیش از آن، سازمان امور مالیاتی توانسته بود طی سه سال متوالی، درآمدهای مالیاتی را به طور کامل و حتی بیش از ارقام پیشبینیشده در بودجه محقق کند.
در سال 1403 حدود یک هزار و 229 همت مالیات وصول شد که معادل 101 درصد رقم مصوب بودجه بود. همچنین در سال 1402 میزان وصول مالیاتها به حدود 811 همت رسید و تحقق 108 درصدی را به ثبت رساند. در سال 1401 نیز با وصول حدود 472 همت درآمد مالیاتی، عملکردی معادل 104 درصد رقم پیشبینیشده حاصل شد.
این روند نشان میدهد که اگرچه نظام مالیاتی کشور در سالهای اخیر با توسعه سامانههای هوشمند، گسترش پایگاههای اطلاعاتی و مقابله با فرار مالیاتی توانسته ظرفیت وصول درآمدها را افزایش دهد، اما جدای از موضوع جنگ تحمیلی خرداد ماه به نظر میرسد دستیابی به رشدهای بسیار بالا در درآمدهای مالیاتی با محدودیتهای ساختاری اقتصاد کشور مواجه است.
رشد سنگین درآمدهای مالیاتی در بودجه 1405؛ هدفگذاری بلندپروازانه یا قابل تحقق؟
اهمیت عملکرد سال 1404 زمانی بیشتر آشکار میشود که به ارقام قانون بودجه 1405 نگاه کنیم. در قانون بودجه امسال حدود 2 هزار و 800 همت درآمد مالیاتی پیشبینی شده است؛ رقمی که در مقایسه با عملکرد حدود یک هزار و 691 همتی سال قبل، رشد قابل توجهی را نشان میدهد. همچین باید روی این نکته نیز تمرکز کرد که در سال جاری اقتصاد ایران درگیر جنگ تحمیلی 40 روزه ای بود که روی کسب وکارها اثار مشخص داشته است.
این افزایش قابل توجه باعث شده است که برخی کارشناسان اقتصادی نسبت به امکان تحقق کامل این منابع هشدار دهند. زیرا تحقق چنین هدفی علاوه بر افزایش کارایی نظام مالیاتی، نیازمند رشد فعالیتهای اقتصادی، افزایش سودآوری بنگاهها، کاهش فرار مالیاتی و توسعه پایههای جدید مالیاتی است.
در مقابل، اگر شرایط اقتصادی، سطح تولید، تجارت و سودآوری بنگاهها متناسب با رشد پیشبینی شده درآمدهای مالیاتی افزایش پیدا نکند، احتمال ایجاد شکاف میان ارقام مصوب و درآمدهای واقعی وجود خواهد داشت.
سایه عدم تحقق مالیات بر تراز بودجه
در ساختار بودجه عمومی، عدم تحقق درآمدهای مالیاتی تنها به معنای کاهش یک منبع درآمدی نیست، بلکه میتواند تعادل منابع و مصارف دولت را نیز تحت تأثیر قرار دهد. در صورتی که درآمدهای پیشبینی شده محقق نشود، دولت ناچار خواهد بود یا از طریق کاهش هزینهها و مدیریت مصارف، کسری منابع را جبران کند یا به سمت استفاده از سایر ابزارهای تأمین مالی حرکت کند.
تجربه سال 1404 از این منظر اهمیت دارد که کسری 130 همتی درآمدهای مالیاتی در ماههای پایانی سال، فشار بیشتری بر مدیریت مالی دولت وارد کرد و ضرورت بازنگری در برآورد منابع بودجه را برجسته ساخت.
به همین دلیل، مطرح شدن موضوع اصلاح برخی ارقام بودجه 1405 در ماههای ابتدایی سال را میتوان اقدامی پیشگیرانه برای جلوگیری از شکلگیری شکاف عمیقتر میان منابع و مصارف دانست.
ضرورت واقعبینی در تنظیم اعداد بودجه
بررسی روند چهار سال اخیر نشان میدهد که اگرچه افزایش سهم مالیات در بودجه یک ضرورت اجتنابناپذیر برای کاهش وابستگی به درآمدهای نفتی است، اما موفقیت این سیاست نیازمند تعیین اهداف واقعبینانه و متناسب با ظرفیت اقتصاد کشور است.
اکنون که تنها حدود دو ماه و نیم از سال 1405 سپری شده، بررسی روند وصول مالیات در ماههای ابتدایی سال و مقایسه آن با اهداف تعیینشده میتواند مبنای مهمی برای تصمیمگیری درباره اصلاح احتمالی بودجه باشد. تجربه کسری 130 همتی سال گذشته این پیام را به سیاستگذاران میدهد که تحقق درآمدهای مالیاتی صرفاً با افزایش ارقام درج شده در قانون بودجه امکانپذیر نیست و باید میان اهداف درآمدی دولت و واقعیتهای اقتصادی کشور تعادل برقرار شود.