کرمان رصد - کرمان- سیل بند خرم که از آن به عنوان مهمترین عامل مهار سیلاب در جنوب کرمان و حتی احیا کننده تالاب جازموریان یاد می شود متاسفانه فراموش شده است.
خبرگزاری مهر- گروه استان ها: سیلبند خرم، سازهای خاکی و سنگی در شرق شهرستان جیرفت، از دهه های گذشته به عنوان اصلیترین راهکار مهار سیلاب در جنوب استان کرمان شناخته میشود.
این طرح که قرار بود از جیرفت آغاز شده و تا تالاب جازموریان ادامه یابد، هم اکنون با گذشت بیش از نیم قرن از آغاز عملیات اجرایی، همچنان نیمهکاره باقی مانده و بخش عمدهای از وعدههای تکمیل آن محقق نشده است.
پس از آخرین سیلاب گسترده در جنوب کرمان که خسارات های زیادی به جا می گذاشت، تکمیل سیل بند خرم بیش از پس در دستور کار قرار گرفت، اما پس از توقف مونسون در جنوب کرمان و کاهش بارندگی ها در پنج سال اخیر کار احداث این سیل بند هم به فراموش سپرده شده است.
سیل بندی که اگر تکمیل شده بود نگرانی از وارد شدن سیل به روستاها و شهرهای جنوبی را کاهش می داد و آب را بدون درگیری با منابع انسانی وارد باتلاق جازموریان می کرد.
نگاهی به سیل بند خرم از آغاز تا سال ۱۴۰۵
عملیات احداث سیلبند خرم در سال ۱۳۵۰ آغاز شد و بخشهایی از آن در سالهای ۱۳۵۲ و ۱۳۵۳ در شرق جیرفت و در بالادست اراضی کشاورزی به بهرهبرداری رسید، اما نیمه کاره رها شد.
طول بخش احداث شده حدود ۴۰ کیلومتر است و هدف اولیه آن، محافظت از دشت جیرفت در برابر روانآبهای فصلی و سیلابهای ناگهانی بود؛ اما عدم تکمیل طرح در همان سال ها موجب شد دشت های جنوب کرمان بارها زیر سیل فرو برود، با این حال، برای تحقق کامل هدف طرح، لازم است این سیلبند تا جازموریان ادامه یابد؛ موضوعی که همچنان محقق نشده و ۱۲۰ کیلومتر از مسیر آن باقی مانده است.
تلاش های دهه های اخیر برای تکمیل پروژه
در دهه اخیر، اقدامات برای تکمیل سیلبند خرم در چند مرحله انجام شده است.
در سال ۱۳۹۸، توافقی با قرارگاه سازندگی خاتمالانبیا برای کنترل پهنه سیلابی جنوب استان کرمان صورت گرفت و در فروردین ۱۳۹۹، درخواست لایروبی مسیلها و سیلبندهای کوچک در قالب یک قرارداد مطرح شد.
در همان سال، مناقصهای برای لایروبی مسیرهای اصلی و فرعی سیلبند خرم در جیرفت برگزار شد و در دیماه ۱۳۹۹، هزینه تکمیل پروژه دو هزار میلیارد تومان برآورد شد.
پس از سیلاب دیماه ۱۴۰۰، توجه دوباره به این طرح جلب شد تا اینکه در مرداد ۱۴۰۱، مصوبهای برای احداث سیلبند با اعتبار یک هزار میلیارد تومان صادر شد و مقرر گردید حداکثر ظرف یکسال و نیم به نتیجه برسد؛ اما از این مبلغ، تنها ۵۰ میلیارد تومان تخصیص یافت.
در بهمن ۱۴۰۰، مناقصهای برای لایروبی با اعتبار ۲۳ میلیارد ریال برگزار شد که تخصیص آن هم ناچیز بود، اما در مهر ۱۴۰۲، اعتبار لازم برای اتمام طرح مطالعاتی از طریق استان تأمین شد و کمیتهای مشترک از استانداری، آب منطقهای و سپاه تشکیل گردید.
در فروردین ۱۴۰۳، اعلام شد که طرح مطالعاتی ۳۶ کیلومتر از مسیر ۱۸۰ کیلومتری انجام شده و ساخت آن بهزودی آغاز میشود و در آبان ۱۴۰۴، بازدیدی از سیلبند انجام گرفت.
در سال ۱۴۰۵، نیز مقرر شد با تخصیص اعتبار از ستاد بحران، بهسازی و ترمیم بخشهایی از سیلبند توسط بسیج سازندگی انجام شود.
در مجموع، در دهه اخیر اقدامات عمدتاً در حوزه مطالعات، توافقهای بیندستگاهی و تخصیصهای مقطعی و ناچیز بوده و مصوبه یک هزار میلیارد تومانی به طور کامل محقق نشده است.
قفل تکمیل سیل بند خرم عدم تخصیص اعتبار و اجرای مصوبات است
پس از سیلاب گسترده دیماه ۱۴۰۰ در جنوب کرمان، توجه دوباره به این طرح جلب و مبلغ هزار میلیارد تومان برای احداث سیلبند خرم مصوب شد.
این مصوبه، امیدواری زیادی برای تکمیل پروژه ایجاد کرد، اما آمارهای رسمی منتشرشده در سال ۱۴۰۵ نشان میدهد که از این مبلغ مصوب، تنها ۵۰ میلیارد تومان تخصیص یافته که این رقم در برابر نیاز واقعی پروژه، ناچیز است.
جنوب استان کرمان به دلیل موقعیت جغرافیایی و قرارگیری در مسیر رودخانههای فصلی، همواره در معرض خطر سیلاب قرار دارد.
شهرستانهای جیرفت، عنبرآباد، رودبار جنوب و جازموریان از آسیبپذیرترین مناطق استان کرمان محسوب میشوند و در سالهای اخیر، وقوع سیلابهای متعدد خسارات سنگینی به زیرساختها، اراضی کشاورزی و مناطق مسکونی وارد کرده است.
سیلبند خرم در صورت تکمیل، میتواند به عنوان یک سپر دفاعی عمل کند و از ورود روانآبها به مناطق پاییندست جلوگیری نماید.
علاوه بر این، بخشهایی از این سازه در تأمین آب کشاورزی و تغذیه سفرههای زیرزمینی نیز نقش دارد، بنابراین، تکمیل آن نه تنها یک ضرورت ایمنی، بلکه یک اقدام راهبردی برای پایداری اقتصاد کشاورزی منطقه است.
موانع پیشروی تکمیل سیلبند خرم را میتوان در چند محور نبود اعتبارات پایدار و تخصیص نیافتن بودجه مصوب، ضعف در هماهنگی بین دستگاههای متولی، اولویتگذاریهای مقطعی که باعث شده پروژههای بزرگ مقیاس در جنوب استان همواره در حاشیه قرار گیرند، نبود نظارت مستمر بر پیشرفت پروژه و عدم پاسخگویی در قبال تأخیرها بررسی کرد.
این عوامل دستبهدست هم داده و سیلبند خرم را به یک طرح نیمهکاره تبدیل کرده که هر ساله هزینههای نگهداری و ترمیم آن افزایش می یابد.
خرم می تواند جنوب کرمان را در مقابل ال نینو نجات دهد
با توجه به هشدارهای هواشناسی درباره تقویت پدیده النینو و پیشبینی بارشهای فراتر از نرمال در پاییز و زمستان پیشرو، خطر وقوع سیلابهای شدید در جنوب کرمان جدی است.
در چنین شرایطی، تکمیل سیلبند خرم به یک ضرورت فوری تبدیل شده است و تجربه سالهای گذشته نشان میدهد که تأخیر در اجرای طرحهای پیشگیرانه، هزینههای جبرانناپذیری به همراه دارد.
آنچه امروز نیاز است، عزم جدی برای تأمین اعتبارات، رفع موانع اداری، تعیین متولی مشخص و نظارت مستمر بر اجرا است.
سیل بند خرم، در حالی با چالشهای جدی تأمین مالی مواجه است که برآوردهای جدید از افزایش سه تا چهار برابری هزینههای احداث آن نسبت به مصوبات اولیه حکایت دارد.
فقدان اعتبار لازم
نماینده مردم شش شهرستان جنوبی استان کرمان در مجلس شورای اسلامی، ریشه این تأخیر طولانیمدت را نه صرفاً در کمبود منابع، بلکه در فقدان توازن در توزیع امکانات استانی میداند.
منصور شکراللهی، در گفتگو با خبرنگار مهر با تشریح سرنوشت این پروژه زیرساختی گفت: مصوبه اولیه احداث این سیلبند با تخصیص اعتباری معادل یک هزار میلیارد تومان «یک همت» در جریان سفر «شهید جمهور» به استان کرمان و با حضور وزیر کشور در دولت تصویب شد، با این حال، پیچیدگیهای اجرایی و تورم باعث شده است که تکمیل این طرح امروز به اعتباری بین سه تا چهار همت نیاز داشته باشد.
وی افزود: علی رغم پیگیریهای مستمر از سوی ستاد مدیریت بحران، سازمان برنامهوبودجه و استانداران ادوار مختلف، پاسخ واحدی مبنی بر «فقدان اعتبار» دریافت شده است.
وی ضمن قدردانی از نگاه مثبت و رویکرد حمایتی استاندار فعلی نسبت به این مناطق، تأکید کرد که حل این معضل نیازمند بازنگری در الگوی توسعه استانی است.
به باور وی، اگر اصل «توازن و عدالت اجتماعی» در سطح استان کرمان به درستی رعایت میشد، امروز شاهد این حجم از آسیبپذیری و محرومیت زیرساختی در نیمه جنوبی استان نبودیم و وضعیت کنونی شکل نمیگرفت.
شکراللهی، همچنین بر ظرفیتهای کلان «مسئولیتهای اجتماعی صنایع و معادن» تأکید ورزید.
وی با اشاره به این استدلال رایج که معادن شمال استان کرمان مختص توسعه شهرستانهای شمالی هستند، یادآور شد: این بنگاههای اقتصادی از معافیتهای مالیاتی کلان کشوری بهرهمند میشوند و از اینرو، تعهد اخلاقی و قانونی دارند که خدمات و منافع خود را به جنوب استان نیز تسری دهند.
شکراللهی، تصریح کرد: تزریق اعتباری معادل یک تا دو همت از سوی معادن در قالب مسئولیتهای اجتماعی، میتواند گره کور احداث سیلبند خرم را بگشاید و از تکرار خسارات عدیدهی سالانه ناشی از طغیان سیل در این مناطق جلوگیری کند.
پیگیری در عالیترین سطوح حاکمیتی
شکرالهی، از اقدامات پارلمانی و حاکمیتی خود برای برون رفت از این بنبست خبر داد و خاطرنشان ساخت: موضوع احداث این سیلبند طی مکاتبات رسمی به اطلاع رئیس مجلس شورای اسلامی رسیده و در جریان نشستهای تخصصی با رئیسجمهور نیز به عنوان یکی از مطالبات فوری و حیاتی مردم جنوب کرمان مطرح شده است تا با دستور ویژه، مسیر تأمین اعتبار و نجات این منطقه از مخاطرات فصلی هموار شود.
تنها راهکار پایدار مصون سازی سه شهرستان جنوبی
فرماندار عنبرآباد، نیز در گفتگو با مهر با ترسیم نقشهای دقیق از مخاطرات آبی منطقه، احداث و تقویت اساسی «سیلبند خرم» را نه یک انتخاب، بلکه تنها راهکار پایدار برای مصونسازی سه شهرستان عنبرآباد، رودبار جنوب و جازموریان از طغیانهای ویرانگر میداند.
همت بلوچی، در تشریح ابعاد این چالش زیستمحیطی، به کارکرد دوگانه و حیاتی این سازه اشاره کرد.
وی یادآور شد که این بند که در دهههای گذشته با دوراندیشی مهندسی تقویت شده، علاوه بر نقش کلیدی بهعنوان منبع اصلی تأمین آب شهرستان، بهعنوان یک سپر دفاعی طبیعی عمل میکند؛ با این حال، با توجه به گستردگی حوضه آبریز بالادست و ماهیت سیلخیز بودن بخش «جبالبارز جنوبی»، روانآبهای حاصل از رودخانههای خروشان این منطقه بهسمت حوضه جازموریان و رودبار جنوب سرازیر میشود.
وی افزود: بنابراین، تخصیص اعتبار کامل برای بهسازی این سازه، کلید طلایی خنثیسازی تهدیدات و رفع دائمی بحرانهای فرسایشی برای هر سه شهرستان همجوار است.
بلوچی، تأکید کرد: اجرای هم زمان طرحهای «آبخیزداری» و «آبخوانداری» در بالادست، میتواند حجم عظیمی از سیلابها را مهار کرده و معضلات همسایگان جنوبی را بهطور ریشهای مرتفع سازد.
وی گفت: اگر امروز برای تقویت این شریان حیاتی اقدام نکنیم، ناگزیر شاهد تکرار چرخه معیوب بحرانهای فرسایشی و خسارات جبرانناپذیر ناشی از طغیان آب در پاییندست خواهیم بود؛ چرا که این پروژه، نقطه عطفی برای حل دائمی چالشهای منطقهای محسوب میشود.
مردم جنوب کرمان منتظرند پس از سال ها سیل بند خرم تکمیل شود تا از تکرار حوادث جانی و مالی جلوگیری شود.