کرمان رصد - اکو ایران /متن پیش رو در اکو ایران منتشر شده و بازنشرش در آخرین خبر به معنای تاییدش نیست
درحالیکه جنگ روابط آمریکا و عمان را تحت فشار قرار داده و این کشور را از نظر دیپلماتیک به حاشیه رانده است، همزمان اهمیت عمان را بهعنوان صادرکننده انرژی، مرکز آمادی و دروازه اتصال اقتصادهای خلیج فارس به اقیانوس هند افزایش داده است.
بازار
جنگ ایران اگرچه از منظر دیپلماتیک و میانجیگری آسیبی برای تلاشهای مسقط بهشمار میرود، اما با تضعیف موقعیت شماری دیگر از دولتهای منطقه، بهویژه امارات، این امکان را نیز برای مسقط فراهم میکند که ظرفیتهای بالقوه اقتصادی خود را تقویت کند.
جایگاه راهبردی کشور عمان در منطقه
به نوشته المانیتور، کارشناسان معتقدند که عمان، علیرغم آنکه جنگ آمریکا، اسرائیل و ایران به جایگاه دیپلماتیک مسقط آسیب زده، در بلندمدت از مزایای اقتصادی این درگیری بهرهمند خواهد شد. بسته شدن تاریخی تنگه هرمز در جریان جنگ آمریکا، اسرائیل و ایران، به سرعت جایگاه عمان را در نقشه خاورمیانه ارتقا داده است؛ چرا که این درگیری در حال بازآرایی جغرافیای اقتصادی خلیج فارس است و توجهها را به کریدورهای تجاری تازه منطقهای جلب کرده است.
نمونه بارز این موضوع آن است که در ۳ ژوئن، عبدالقادر اورالاوغلو، وزیر حملونقل و زیرساخت ترکیه، اعلام کرد آنکارا خواهان نوسازی راهآهن تاریخی حجاز و در نهایت گسترش آن تا عمان است تا جایگزینی راهبردی برای تنگه هرمز ایجاد شود. امکانپذیری چنین مسیری محل تردید است، اما صرف مطرح شدن آن نشاندهنده اهمیت فزاینده سلطاننشین عمان در معماری تجاری خلیج فارس، در بحبوحه اختلالات دریایی ناشی از جنگ، است.
بااینحال، پیشنهاد ترکیه در شرایطی مطرح شده که مسقط با تبعات منفی این درگیری نیز روبهروست. یک هفته پیش از آن، دونالد ترامپ، رئیسجمهور ایالات متحده، تهدید کرده بود که اگر عمان با تلاشهای ایران برای کنترل کشتیرانی در تنگه هرمز همکاری کند، این کشور را «منفجر خواهد کرد؛» هشداری شگفتآور علیه یکی از قدیمیترین شرکای واشنگتن در خلیج فارس که سالها به عنوان میانجی مورد اعتماد منطقه شناخته میشد.
این تحولات در کنار یکدیگر، موقعیت متناقض عمان را به تصویر میکشند. نتیجه، نوعی پارادوکس است: جنگ یکی از ارکان سیاست خارجی عمان را تضعیف کرده، اما همزمان راهبرد توسعه اقتصادیای را که این کشور سالها در پی آن بوده، تقویت کرده است.
فرصتی نامنتظره برای عمان
برخلاف اکثر کشورهای خلیج فارس، بنادر و زیرساختهای انرژی عمان در خارج از تنگه هرمز قرار دارند؛ موضوعی که به این کشور اجازه داده است حتی در شرایطی که درگیری با ایران این گذرگاه دریایی را مختل کرده، صادرات خود را ادامه دهد.
مزایای اقتصادی این وضعیت چشمگیر بوده است. عمان سال گذشته حدود یک میلیون بشکه نفت در روز تولید میکرد که آن را در میان کشورهای نفتی خلیج فارس در ردههای پایین قرار میداد؛ اما از زمان آغاز جنگ، بیشتر صادرکنندگان بزرگ منطقه قادر به فروش نفت و گاز خود نبودهاند، درحالیکه عمان همچنان توانسته نفت خام خود را در شرایط افزایش قیمتها صادر کند.
در ماه آوریل، صندوق بینالمللی پول پیشبینی کرد که اقتصاد عمان در سال ۲۰۲۶ به میزان ۳.۵ درصد رشد خواهد کرد؛ بالاترین نرخ رشد در میان کشورهای عضو شورای همکاری خلیج فارس. این در حالی است که سال گذشته عمان پایینترین نرخ رشد را در میان اعضای شورا داشت. مهمتر از آن، جنگ روند تبدیل شدن این سلطاننشین به یک مرکز آمادی و ارتباطی را تسریع کرده است.
کشورهای همسایه که از اختلالات هرمز آسیب دیدهاند، به تندی تلاش کردهاند تجارت خود را از طریق مسیرهای زمینی به بنادر عمان منتقل کنند تا کالاهایی از آلومینیوم و مواد اولیه پتروشیمی گرفته تا مواد غذایی و کالاهای اساسی را جابهجا کنند.
جاستین الکساندر، مدیر مؤسسه خلیج اکونومیکس، به المانیتور گفت: «این جنگ در حال شتاب بخشیدن به اتصال آمادی عمان با امارات و سعودی است.» الکساندر اشاره کرد که روند یکپارچگی پیش از این درگیری نیز در حال پیشرفت بود و به بزرگراه عربستان-عمان که در سال ۲۰۲۱ افتتاح شد و همچنین راهآهن عمان-امارات که در حال ساخت است، اشاره کرد. او افزود: «بااینحال، جنگ ارزش عمان را به عنوان مسیر جایگزین برای دور زدن هرمز برجسته کرده و به تسریع فرآیندهای گمرکی و جذب سرمایهگذاریهای بیشتر کمک کرده است.»
دستاوردهایی ماندگار؟
هنوز مشخص نیست که این دستاوردهای عمان تا چه اندازه پایدار خواهند بود، اما کارشناسان معتقدند که فراتر از یک رونق موقت، پیوندهای آمادی تازه به تجارت بلندمدت کمک خواهند کرد. به گفته الکساندر: «این یکپارچگی باید به منافع بلندمدتی منجر شود که حتی پس از بازگشایی هرمز نیز ادامه پیدا کنند.»
فردریک اشنایدر، پژوهشگر ارشد غیرمقیم در شورای خاورمیانه برای امور جهانی، نیز معتقد است که هرچند برخی مزایا با بازگشایی مسیرهای هوایی و دریایی از بین خواهند رفت، اما بخشی از تغییرات ماندگار خواهند بود. او به افزایش فعالیتهای سرمایهگذاری اشاره کرد که پس از پایان جنگ نیز وارون نخواهند شد. به گفته اشنایدر: «بسیاری از سرمایهگذاران ارزیابی ریسک خود را تغییر دادهاند و احتمال ازسرگیری درگیریها در آینده را در محاسبات خود لحاظ میکنند. به همین دلیل، عمان را به عنوان کشوری بیطرف در شورای همکاری خلیج فارس که دسترسی مستقیم به دریای عرب دارد، ترجیح خواهند داد.»
بااینحال، بعید به نظر میرسد که عمان در آستانه جهش توسعهای مشابه آنچه کشورهای ثروتمندتر خلیج فارس دنبال میکنند قرار داشته باشد. به گفته اشنایدر، راهبرد اقتصادی عمان محتاطانهتر از عربستان سعودی و امارات متحده عربی است و تمایل چندانی به «دوبیسازی» کامل مسقط از طریق ساختوسازهای شتابزده یا گردشگری انبوه ندارد.
بااینوجود، جنگ منطق پشت راهبرد توسعه بلندمدت عمان را تقویت کرده است. این کشور سالها در بنادر، مناطق صنعتی و زیرساختهای حملونقل سرمایهگذاری کرده تا اقتصاد خود را فراتر از نفت متنوع کند. رهبران عمان همواره تلاش کردهاند از موقعیت جغرافیایی کشور بهره ببرند و با توسعه بنادر دقم، صلاله و صحار و همچنین ترویج مناطق صنعتی و شبکههای لجستیکی متصل به بازارهای خلیج فارس، جایگاه اقتصادی خود را ارتقا دهند.
این سرمایهگذاریها پیشتر نتوانسته بودند توجهی در حد مراکز بزرگتر منطقهای مانند دبی جلب کنند، اما درگیری با ایران ناگهان معادلات را تغییر داده است. با این حال، عمان نه جایگزین مراکز بزرگ تجاری خلیج فارس خواهد شد و نه میتواند به طور کامل جای هرمز را بگیرد. نتیجه محتملتر، افزایش پایدار ارزش راهبردی زیرساختهای عمان است؛ زیرا دولتها و شرکتها به حفظ مسیرهای تجاری جایگزین ادامه خواهند داد.
بادهای مخالف دیپلماتیک
اگر داستان اقتصادی به نفع عمان پیش میرود، اما تصویر سیاسی پیچیدهتر است. مسقط مدتهاست که خود را از همسایگان منطقهایاش با سیاست خارجی مبتنی بر بیطرفی و گفتوگو متمایز کرده است؛ سیاستی که به این کشور امکان داده هم روابط نزدیکی با واشنگتن داشته باشد و هم روابط کاری خود با تهران را حفظ کند. این وضعیت تا آستانه حمله آمریکا و اسرائیل ادامه داشت و عمان در اوایل سال ۲۰۲۶ میزبان مذاکرات میان آمریکا و ایران در ژنو بود.
اکنون به نظر میرسد حفظ این موازنه دشوارتر شده است. روشنترین نشانه این تغییر در ۲۷ مه آشکار شد؛ زمانی که دولت ترامپ عمان را به بمباران و اعمال تحریم تهدید کرد. پس از اظهارات ترامپ، روزنامه والاستریت ژورنال گزارش داد که این هشدار در پی اطلاعاتی صادر شده بود که نشان میداد مسقط ممکن است در اعمال عوارض بر کشتیهای عبوری از هرمز با ایران همکاری کند؛ ادعایی که عمان آن را رد کرده است.
اگرچه بسیاری از ناظران این سخنان را صرفاً لفاظیهای معمول ترامپ تلقی کردند، اما این اظهارات نشاندهنده کاهش تحمل واشنگتن نسبت به مواضع میانهروانه درباره ایران است. همزمان، کشورهای خلیج فارس نیز متوجه شدهاند که عمان حتی در شرایطی که حملات ایران زیرساختهای منطقه را هدف قرار میدهد، حاضر نیست از موضع بیطرفی خود دست بکشد.
نتیجه این روند، تضعیف محسوس نقش سنتی عمان به عنوان میانجی بوده است. همانطور که گفته شد، با کنار گذاشته شدن مسقط، پاکستان اکنون میزبان گفتوگوهای میان طرفهای درگیر است. اینکه این تغییر دائمی باشد یا نه، هنوز مشخص نیست.
به گفته گرگوری آفتاندیلیان، پژوهشگر غیرمقیم در مرکز عرب واشنگتن، عمان احتمالاً از نظر اقتصادی قویتر از جنگ خارج خواهد شد، هرچند با شکستهای دیپلماتیک مواجه شده است. او به المانیتور گفت: «از نظر سیاسی، عمان به دلیل بیطرفی خود در این درگیری تا حدی در روابطش با ایالات متحده و برخی کشورهای عربی خلیج فارس آسیب خواهد دید، اما برداشت من این است که این کاهش جایگاه کوتاهمدت خواهد بود.»
اشنایدر نیز خاطرنشان کرد که قطبیشدن درون خلیج فارس بر سر همسویی با آمریکا و اسرائیل عامل دیگری است که باید در نظر گرفته شود؛ بهطوری که بحرین، امارات و احتمالاً کویت در یک سو و عمان، قطر و عربستان سعودی در سوی دیگر قرار گرفتهاند. با این حال، این قطبیشدن احتمالاً تأثیر چندانی بر اقتصاد عمان نخواهد داشت، حتی اگر پرسشهایی درباره نقش منطقهای مسقط مطرح باشد. به گفته اشنایدر: «احساس میکنم این وضعیت الزاماً به معنای پایان نقش عمان به عنوان " alt="کرمان رصد" width="100%" />